Joan den ekainaren 26an, UEUren Eibarko egoitza nagusian, Euskal Herriko historiografiari buruzko jardunaldiaren bukaeran, galdera hori bota nuen. Mahai inguruan euskal historia akademia baten beharraz aritu ziren eta gogoratu nintzen nola, nahiz eta Euskaltzaindia egon, herri ekimenetik — edo, hobeto esanda, Txillardegiren bultzadari esker — euskara batua sortu zuten eta handik urte batzuetara Euskaltzaindiak, Mitxelenari esker, euskararentzat funtsezkoa zen erabaki hori onartu zuen akademian ere.
Jardunaldi osoan aritu ziren historiagileak eta historiazaleak euskal historiaren gabeziez eta beharrez hitz egiten; hala nola, gure historia ez dugula gure ikuspegi eta hizkuntzatik landu, edo nola Frantziak eta Espainiak egindako historiografia mendeetako asimilazio politika baten ispilu den, haien historia akademien bidez egindakoa eta haien ideologia eta izaera gure herrikideen artean zabaltzeko helburuz egindakoa.
Estatuen indarra gai honetan adierazgarria da. Xabier Irujok azaldu zigun, gure estatua (hau da, Nafarroako erreinua) galdu genuenetik, Josep Moret Nafarroako kronista nagusiak zelako liskarrak izan zituen Espainiako historiagile ofizialekin, zeintzuek Nafarroaren konkista edo Orreagako bataila guztiz desitxuratu zituzten.
Historiaren azterketa kritikoaren azalpena eman zigun Fito Rodriguezek Michel Foulcaultek egindako ekarpenen bidez; filosofo hark esan zuen galtzaileen eta periferiaren ikuspegiak ere kontuan hartu behar direla historiaren ulermenean sakontzeko, haien genealogiaren bidez. Fitoren azken liburuan (Esaterik ez dagoenaz, Komiki Films, 2026) sakonago azaltzen da hori guztia.
Historiaren manipulazioaren adibide praktiko bat erakutsi zigun Patxi Olabarriak. Zaldibiako armarritik abiatuta, Gipuzkoako armarriaren aldaketen berri eman zigun. Egia eta gezurraren arteko nahasketaren beste adibide bat; Josetxo Mendiak Iruña-Veleiako auziaren laburpena ere egin zigun. Independentearen ohiko irakurlea horren jakitun izango da aspalditik.
Historiaren zabalkundeari buruz aritu zitzaigun Ibai Iztueta. Didaktikaren eremu formala eta informala bereiziz, adibide bat eman zigun; hain zuzen, ETBren Una historia de vasconia telesaileko kapitulu batzuen laburpenetik argi ondorioztatzen dela, sail horren tesi nagusi gisa, euskaldunok ez garela gai gure buruaren jabe izateko, geure burua ongi kudeatzeko, eta kanpotik etorri zaizkigula gure gabezientzako konponbideak.
Ipar Euskal Herriaren egoeraren inguruan, Joritz Larrazak gure historia eta ondarearen alde Lauburu kultur taldeak egindako lanak erakutsi zizkigun eta Seaskako irakasle den Maite Urmenetak azaldu zuen zer nolako zailtasunak dituzten gure historia azaltzeko ikastoletan, Frantziako gobernuaren kontrola itogarria delako alor horretan. Galder Gonzalezek euskarazko Wikipediatik bultzatutako 100 objektu historikoren proiektua azaldu zigun gure historiaren transmisiorako beste urrats bat bezala.
Bero saparen erdian, azken mahai inguruan gogoetak eta testigantzak jaso genituen gure historiografia gure ikuspegitik eta gure hizkuntzan lantzeko, baina argi geratu zen elkarte edo akademia bat behar dugula ditugun muga guztien gainetik aurrera egiteko, Iñaki Lopez de Luzuriaga antolatzaileak bikain azaldu zuen moduan.
