Azken hilabeteotan osasungintzaren inguruko zenbait berri irakurri ditugu medikuen greben harira. Horietako batean mediku bati irakurri nion “medikuok gure bokazioagatik eutsi diogu lan zamari” baieztatzen. Medikuak, gain-esfortzuarekin eta lanaldi luzeekin, estrukturalki gero eta kaxkarrago dagoen osasun sistema aurrera ateratzen ari dira. Hezkuntza munduan ere antzerako zerbait sumatzen dut: irakasleak ari dira sostengatzen, beraien bokazioarekin, gainbehera handian dagoen sistema, ekilibristen antzera hutsune eta arazo nabarmenak tapatuz.
Bokazioa duenari bere lana inporta zaio, ez da dirua lortzeko bitarteko huts bat
Ederra da lana bokazioagatik egitea. Munduko gauzarik ederrena izan daiteke. Betetzen zaituen zerbait egiteaz gain, kobratzea. Askok ezin dute hori esan. Beste sektore batzuekin konparatuz, seguruenik osasungintzan eta hezkuntzan bokazio handia duten langile gehiago egongo dira. Bokazioz ari garenean ekintza bera ez da zerbait pisutsua, lana ez da zama astun bat, gustura egiten dugun jarduera bat bilakatzen da eta barrutik ateratzen zaiguna; edertasunarekin, sormenarekin eta bertutearekin konektatzen gaituena. Ekintza bokazional baten sintomarik onena poztasuna da. Ez adrenalinan edo “subidoian” oinarritutako poztasuna, baizik eta barnetik betetzen gaituen poztasun lasai bat. Horrek ez du esan nahi guztia atsegina denik, bokazioa izateak ez baitu esan nahi gure lanaren aspektu guzti-guztiak maite ditugunik, baina aspektu desatsegin horiek onartzen ditugu gustuz egiten ditugun aspektuak gailentzen direlako. Bokazioa duenari bere lana inporta zaio, ez da dirua lortzeko bitarteko huts bat.
Errendimenduaren logika sartu zaigu hezkuntzan ere eta irakasle-ikasle harremana gero eta merkantilizatuago dago
Medikuarentzat bere pazientea garrantzitsua izan beharko litzateke. Pertsona bat du aurrean dena delako arazoarekin eta bere sufrimendua arintzeko ahal duena egiten du, pertsona hori bere osotasunean ikusten saiatuz. Era berean, irakasleontzat gure ikasleak garrantzitsuak izan beharko lirateke eta, heztea egokitu zaigun bizitza-etapan, ikasle horri bere bizitzan garrantzitsuak izango diren zenbait gauza irakasten saiatzen gara: ezagutza akademikoak, errespetua bezalako baloreak, bizitzarako garrantzitsuak izango diren zenbait abilezia, etab. Gizarteko beste esparru askotan bezala, ordea, errendimenduaren logika sartu zaigu hezkuntzan ere eta irakasle-ikasle harremana gero eta merkantilizatuago dago, kontsumitzaile eta bezeroaren logikan sakonduz. Irakasleok zerbitzu batzuk ematen ditugu eta gure ikasleak/familiak zerbitzu horiek kontsumitzen dituzen bezeroak dira, den-dena kalifikatzeko eta kuantifikatzeko gaitz modernoa bultzatuz.
Ez dezagun bokazio hitza erabili autoesplotazioaz ari garenean. Agian, gure bokazioa zaintzeko, behar morala ezetz esatea da
Baina ondo ulertzen al dugu zer den bokazioa? Idazki honen hasierara bueltatuz, elkarrizketatutako medikuak zioen “bokazioagatik eutsi diogula lan zamari”. Medikuen edota irakasleen bokazioa auto-exigentzia eta auto-esplotazio bilakatu dira, amaigabeko egitekoen zerrenda bat jarri zaigu, estres hutsetik lan egiten dugu eta, beraz, bokazioak dauzkan ezaugarri eder horiek ez ditugu ikusten gure eguneroko lanean. Bokazioagatik eutsi, eutsi eta eutsi. Eutsi, lan zama, estresa,… ez al dira horiek aurretik definitu dugun bokazioaren kontrako ezaugarriak? Hezkuntzak (edo osasungintzak) arazo estrukturalak ditu, sakonak eta konplexuak; beraz, ezin ditugu konpondu euste hutsarekin, ordu gehiago sartzearekin edota borondate onarekin. Garrantzitsua da hau azpimarratzea, borondate oneko irakasle edota mediku asko daudelako beraien helburu bakarra beraien ikasleak, pazienteak,…laguntzea dena, baina horrekin lortzen dugun bakarra, sistema horren arazoak betikotzeaz gain, geure burua esplotatzea eta “erreta” bukatzea da. Beraz, ez dezagun bokazio hitza erabili autoesplotazioaz ari garenean; ez ditzagun hitz horiek identifikatu, hain zuzen ere, guztiz kontrakoak direlako. Bokazioari ikuspegi errealista batetik begiratu behar diogu eta medikuntzako zein hezkuntzako profesionalok dauzkagun mugez oso kontziente izan behar dugu. Agian, hori da gure bokazioa zaintzeko lehenengo pausua: mugatuak garela onartzea eta ezetz esaten ikastea, “honaino!” esatea. Sistemak eskatu, eskatu eta eskatu besterik egiten ez digunean, agian gure bokazioa zaintzeko behar morala ezetz esatea da. Agian errudun sentituko gara, gure ikasleak zaindu nahi ditugulako, baina ezetz esaten dugu, ez ganorabako batzuk garelako; aitzitik, ezetz esaten dugu gure lana maite dugulako. Eta maite dugulako ez gaude prest edozein modutan egiteko. Kontua ez baita gauza asko egitea, baizik eta egiten dugun hori ondo egitea. Bokazioak, irizpide kuantitatibo bat baino, irizpide kualitatibo bat dauka (lan horren gustua, kalitatea, edertasuna, mimoa hain zuzen). Gainezka baldin bagaude, handik hona zoroen pare, ez hankarik eta ez bururik gabeko amaigabeko burokrazietan, medikuak bere pazienteari denbora gutxi eta kalitate eskaseko presentzia eskainiko dio, eta irakaslea ezingo da aritu patxadaz bere ikasleari azalpenak ematen edo bere arazo batez hitz egiten, seguruenik protokoloren bat bete beharko duelako, elkarrizketa horren edukia erregistratzen sistema burokratiko zoro honetan.
‘Eskubide’ hitzaren erabilera, errai sakonetatik ateratako garraxi bat izan beharrean, erreibindikazioen zarata huts bilakatu da, inolako garbitasun eta eraginkortasunik gabea (Simone Weil)
Faltan sumatzen dut hezkuntzan gai hauetaz hitz egitea ikuspegi honetatik, izan ere, gai hauei lan baldintzen edota eskubideen alorretik soilik begiratzen diegu, administrazioak proposatzen digun ikuspegi kuantitatibo berberetik. Oso garrantzitsua da eskubide batzuk bermatzea eta horretarako borrokatzea, baina horrekin uste dut ez dela nahikoa. Simone Weilen La persona y lo sagrado liburuxkaren honako hitzek zer pentsatua eman didate: «Entzuteko kapaz den norbaiti esaten bazaio “zuk egiten didazuna ez da justua”, kolpatu eta esnarazi daiteke, bertan atentzioaren eta maitasunaren izpiritua hazi daiteke. Ez da berdina gertatzen “…rako eskubidea daukat” edo “zuk ez daukazu …rako eskubiderik” hitzak esaten ditugunean. Hitz horiek gerra ezkutatzen dute eta gerra izpiritu bat ernarazten dute. (…) Hitz horren (eskubide) erabilera, errai sakonetatik ateratako garraxi bat izan beharrean, erreibindikazioen zarata huts bilakatu da, inolako garbitasun eta eraginkortasunik gabea». Mobilizazioak egin, akordioak sinatu (tartean sindikatuen arteko liskarrak), orain zenbait puntu betetzen ez direla ohartarazi, erreibindikazio eta “ziklo mobilizatzaile” gehiago, etab. Tamalez, gure arazoen muina erreibindikazio kuantitatibo hutsetan jartzen badugu, Simone Weilek esaten zuen bezala “gerra izpiritua” piztuko da. Irakasle garenok ohituta gaude gure eskubideez hitz egiten dugunean gure herrikideen partetik “gerra izpiritu” hori jasotzera: “ze ondo bizi zareten! Bi hilabeteko oporraldia duzue! Ezin zarete kexatu!”. Eta bai, egia da soldata ona eta oporraldi luzeak ditugula, baina gure eguneroko errealitatea ezin da datu kuantitatibo hutsetan laburbildu. Tamalez, gero eta prekarioagoa den gizarte batean, gure aldarrikapenak herrikide askorentzat “pribilegiatuen” gaiak dira eta ondorioz inbidiak, konparazioak eta beste sortzen dira.
Agian, filosofo frantsesak idatzi zuen bezala, irakasleok gizarteari bidali behar diogun lehenengo mezua honakoa da: “gurekin gertatzen ari dena ez da justua”. Ikasleei eta familiei esan behar diegu nola sentitzen garen, gizarteari aurrez aurre esan behar diogu zer nolako ahaleginak egiten ditugun borondate onenarekin, zer nolako frustrazioa sentitzen dugun gure lana ezin dugulako ondo egin, zer nolako ezkutuko lan zama daukagun, zenbat lan eramaten dugun etxera, nola askotan bajak hartzea irtenbide bakar bilakatzen ari den… Gizarte horri esan behar diogu, haien seme-alaben hezkuntzaz arduratuta badaude, hezkutza horretaz arduratzen diren irakasleak ere zaindu behar direla eta, zergatik ez, errukitsuak izan beraiekin, gure egitekoa oso-oso garrantzitsua baita gizartearentzat: etorkizuneko herritarrak ari gara hezten.
Milaka kausaren eskubide bermatzaile, ume zaintzaile eta psikologo-coach merkearen arteko “txotxongilo” bilakatu da irakaslea gaur egun, eta ahaztu bere bokazioaz
Mesedez, ikasle maitagarri horiek, entzun: zuek ez zarete gure zerbitzuak jasotzen dituzuen bezeroak, ez dezagun horretara murriztu ikasle-irakasle lotura polit hori. Guraso maitagarri horiek: mesedez, ez etorri ikastetxera azken boladan gero eta ohikoagoa den ikuspegi “klientelista” horrekin, “eskubideak” eskatzen eta eskatzen (notak igotzeko, ikuskariarengana joko duzuela “mehatxatzeko”…), gure autoritatea gero eta leku txarragoan utziz. Horrek ez dio onik egiten zuen seme-alabei. Hezkuntza administrazioari: mesedez, konfiantza handiagoa eduki irakasleongan. Profesionalak gara eta ez dugu zertan eman behar egun santu osoa erabakitzen dugun gauza bakoitza justifikatzen. Geure burua horrenbeste justifikatzearekin nazkatzen hasiak gara asko eta asko.
Beldurretik aritzen gara askotan, lasaitasunetik eta konfiantzatik ekin beharrean. Hain purista eta exijente jarri gara eskubideak bermatzen, non irakasleria pasibitate eta apatia hutsean erori den. Milaka kausaren eskubide bermatzaile, ume zaintzaile eta psikologo-coach merkearen arteko “txotxongilo” bilakatu da irakaslea gaur egun, eta ahaztu bere bokazioaz, bere jakintzak trasmititzeko nahiaz, bere autoritateaz, bere kalitatezko denboraz eta presentziaz… Irakaslearen figurari duintasuna eta dagokion lekua eman behar dizkiogu gure gizartean. Irakasleari “bai, zugan konfiantza daukagu gure etorkizuneko belaunaldiak hezteko” mezua trasmititu behar zaio eta horretarako bitartekoak jarri. Eta, noski, irakasleak tamainako erronka horri aurre egiteko prest egon behar du.
