1794ko martxoaren 3an, Lapurdiko, Zuberoako eta Nafarroa Behereko biltzarrak, foruak eta parlamentuak indarrez deuseztatu zituztenetik lau urte eginda, Pariseko gobernu iraultzaileak Lapurdiko zenbait herritako biztanleen deportazioa izenpetu zuen, iraultzaren aurkakoak eta mugaz bestaldeko beste euskaldunekin bat eginik zirelakoan. Horrela, Sara, Itsasu, Senpere, Ezpeleta, Azkaine, Kanbo, Makea, Lekorne, Luhuso eta beste zenbait herritako biztanleak, haien etxeetatik indarrez atera eta, zenbait orga eta gurditan sarturik, Landetara deportatu zituzten, inolako baliabide eta ondasunik gabe. Anartean, frantses iraultzaileen aldeko zenbait euskaldun doilor, Jean Martin Mundutegi uztariztar ustela horien artean, beraien etxeez, ondasunez, aziendez… jabetu ziren, sekulako negozioa eginez.
Ez dugu kalkulu zehatzik erraitekoz zenbat herritar eraman zituzten horrela, baina 4.000 eta 10.000 mila pertsona artean izan zirela aipatzen dute iturri ezberdinek; eta horietako 1.600 herritar deportazioaren eraginez hil zirela kalkulatzen da. Irailean, bizirik iraun zutenei itzultzeko baimena eman zieten, eta ordurako haien etxeetan ez zegoen deus, dena ebatsia eta kiskalia baitzen.
Gizon askok uko egin zioten armadarako erreklutatuak izateari. Horrela, frantses armadak Ipar Euskal Herria indarrez okupatu zuen eta euskara iraultzaren kontrakotzat jo zuten
Frantziak Espainiari Konbentzioaren Gerla (1793-1795) deklaratu zionean, Lapurdi, Zuberoa eta Nafarroa Behereko gizon askok uko egin zioten armadarako erreklutatuak izateari. Horrela, frantses armadak Ipar Euskal Herria indarrez okupatu zuen eta euskara iraultzaren kontrakotzat jo zuten, beste gauza ainitzen artean. 1794ko lehen hilabeteetan, frantsesak euskal mutilak bahitzen eta haien armadan sartzen ahalegindu baziren ere, ainitz izan ziren mendietako bideetatik barna Nafarroa Garaira eta Gipuzkoara pasatu zirenak, edota, portuetatik abiaturik, Ameriketara joan zirenak. Horrela, jakin badakigu, 1794ko otsailean, Itsasuko berrogeita zazpi gaztek Baztanera ihes egin zutela.
Frantses iraultzaileek, gorrotoz eta amorrazioz beterik, Manex Etxeberri eta Taulo Garat izeneko itsasuarrak preso hartu zituzten eta berrogeita zazpi mutilak Baztanera mendiz pasatu izana leporatu zieten. Gerora, 1794ko martxoaren 13an, Parisen gillotinatu zituzten.
Herritarrek mendekarien talde ibiltari bat antolatu zuten, deportazioaren errudunen eta harekin aberastu zirenen kontra eginez
Lehen aipatu dugun Jean Martin Mundutegi uztariztar negozio-gizon eta politikari iraultzailea izan zen deportazioaren bultzatzaile eta antolatzaile nagusienetako bat, bortxaz abandonatutako etxeetako ondasun eta kabalak bere eginez diru franko egin zuena. Herritarrek, hori jakinki, mendekarien talde ibiltari bat antolatu zuten, deportazioaren errudunen eta harekin aberastu zirenen kontra eginez. 1796ko martxoaren 16ko gauaz, Mundutegik Uztaritzen zuen etxera hurbildu, eta ohean erdi biluzik zen negozio-gizon ustela kanpora atera eta sastakaiaz hebaindu egin zuten. Etxe aitzinean, odol putzu batean, erdi hilik utzi zuten, baina mendekari horietako batek, Mundutegi oraindik bizirik zela ikusiz, itzuli eta tiro bat buruan eman zion. “Burdinez hiltzen duena, burdinez hiltzen dute” dio gure atsotitz zahar batek, eta ongixko bete zen hori Mundutegi hiltzaile malapartatuarekin.
