Lopiztarren armarria, Didako II.a Harokoaren garaitik. / SanchoPanzaXXI
Didako Lopitz II.a Harokoa euskal handikiak, Naiarako (Errioxa) kontrola eskuratu ondoren, errege gaztelarrarentzat inbaditu zuen Nafarroa mendebaldea: Araba, Durango eta Gipuzkoa. Bere zerbitzuen ordainetan, Soria, Marañon eta Donostiaren jabetza eman zioten.
1179an Alexandro III.ak “bellum sacrum” delakoa agindu zuen: kataro, albigense, gaskoi, patareno, publicano, barbantiones, euskaldun eta abarren aurkako gurutzada. Heretikoen kontrako ‘gerra santua’.
Auritzen hasi ziren exekuzioak 1525ean, Baxenabarreko orduko frontearen erretagoardian. Herritarrei zuzendu zitzaien errepresioa: heriotza, espetxea, erbestea, ondasunak galtzea, eskulan behartua.
Atahualpa kalea Valparaison, Txile / Luis Alfonso Orellana
Ez dakigu nor izan zen olerki horren egilea eta zein urtetan egina den, baina ahoz aho hedatu zen eta gaurko egunetaraino bizi-bizirik iritsi da.