Oinarrien xerka

Galtzetaburu, Euskal Herriaren historiako mugarri galdu bat

Gure herriaren garai historiko erabakigarri baten lekuko, Errobi eta Biduze ibai arroen arteko muga da Galtzetaburu, Nafarroa Behereko batzar nagusien bilgunea.

2

Iñaki Lopez de Luzuriaga

Euskal Wikilarien Elkarteko kidea, itzultzailea. Naziogintza Taldea. Irun

Udak han eta hemen ibiltzeko parada ematen digu, Euskal Herriko eta kanpoko parajeetan gure historia galduaren perlak aurkitzekoa. UEUren Euskal Herria, ezagutza, historiografia ikastaroan, gure historiografiaren hainbat gaik eta ajek jarri dute hizpidea, baina narrazioa eta inbisibilizazioa guztia zeharkatzen duten faktoreak dira; ikerkuntzatik zabalkundera, edo ondarearen erregistrora. Izan daiteke datu historikoa falta delako, izan daiteke semantikagatik, esateko moduagatik. Galtzetaburuko gurutzea ataka horretan sar daiteke.

Galtzetaburu toki garrantzitsua izan dugu Euskal Herriko historian. Ez da erraza tokia kausitzen: Garruze eta Donazaharre arteko erdibidean kokatzen da, Gamarte udalerrian, galtzada buruan, gainean: bidegurutzea da. Galtzada hori, gaur errepidea, erromatarren garaian Bordeletik zetorren Garruzen barrena (antzinako Carasa izenaz dokumentatua), Donazaharrera (Imus Pyrenaeus) eta Orreagara. Bide hori Iter XXXIV ezaguna da, gure historiako ardatz nagusi bat. Haren inguruan antolatu ziren Iruñeko monarkia altxatuko zuten miliziak (rusticani), Mikel Pozoren tesia laburtuz Peio Monteanok argitaratu liburuan adierazi bezala. 778. urtean, bertatik heldu zen Karlomagnoren legioa, eta arrapaladan egin bide zuen ospa, euskaldunek haren espedizioa Orreagan garaitu eta txikitu ostean.

Errobi eta Biduze ibai arroen arteko muga da Galtzetaburu, hegoalde iparralde Garazi eta Oztibarre dituela alde banatan. Gamartetik erne begira, Gaztelharri muinoa, XII. mendeko Rocabruna gazteluaren kokalekua bide da. Bertan aritu zen gazteluburu Martin Ttipia, harik eta Gasteizera igorri zuten arte, 1199ko gaztelar inbasioari buru egitera. 1512ko urrian, Fernando errege gaztelar-aragoitarraren tropa inbaditzaileak Galtzetaburura heldu ziren Nafarroa okupatzeko kanpainan, izua zabaldu zuten, eta Monjolose eta Ainhize kiskali. Ez ziren askoz gehiago aitzinatu iraunkorki. 1523ko abuztuan, Galtzetaburuz iparraldeko lurralde librean, Henrike II.a Zangozarra errege gazteak Donapaleun deitu zituen Nafarroako Estatuak, nafar ordezkarien batzarra. Orduz geroztik, erregea buru-belarri saiatu zen Nafarroako Erresuma askea eta batua eratzen Biarnorekin.

Espainiar proiektuaren indarrak 1527 arte tematu ziren militarki Nafarroa Beherea azpiratzen

Ez ziren garai errazak, Euskal Herria bidegurutze historiko erabakigarrian zen. Espainiar proiektuaren indarrak 1527 arte tematu ziren militarki Nafarroa Beherea azpiratzen. Henrike II.a nafar erregearen alaba eta erregina, Joana III.a Labritekoa, Nafarroa – Biarno etxe binazionala eraikitzen saiatu zen, erresuma bikoitzaren estatu egiturak finkatuz. Ez zituen, ordea, baxenabartarrak erabat konbentzitu. Kolokan ezarriko ote zuen foru sistema bera? Arriskuan ote zegoen erritu katolikoa? Bada, 1567-1570ean, gerrak astindu zuen Ipar Euskal Herria, erlijio gerren testuinguru zabalagoan.

Erregegai biarnesa ez zitzaien euskaraz mintzatu nafar ordezkariei, ez baitzuen ezagutzen gure mintzaira

Gerra horrek suntsipen lorratza utzi zuen Zuberoaren eta Nafarroa Beherearen zati handi batean. Nafarren urduritasuna ikusita, Joana erreginak Henrike (III.a Nafarroakoa izango zena, IV.a Frantziakoa) semea igorri zuen mandatuan Gamartera, Galtzetaburura, baxenabartarren gogo asaldatuak lasaitzera. Izan ere, garai horretan, Galtzetaburu zen Nafarroa Behereko batzar nagusien bilgunea. Agerraldi horixe izan zen Henrike gaztetxoaren lehendabiziko eginkizun politikoa, 15 urte zituela, lehen aldiz arma jantzia soinean zeramala, Bordenaveren kontakizunaren arabera. Erregegai biarnesa ez zitzaien euskaraz mintzatu nafar ordezkariei, ez baitzuen ezagutzen gure mintzaira, eta «haien nazioko» laguntzaile baten interpretazio lana baliatu zuen horretarako.

«Chuberotik Lapurdi / hemen bide erdi». / Iñaki LL

Galtzetaburuko gurutzea utzia da bide bazterrean. 1714koa da, eta lehenagoko beste bat ordezkatu bide zuen. Euskal mugarri historikoa da, gure memoriaren lekutzat har daiteke, Nabarraldek azken urteotan ederki nabarmendu duen kontzeptua, baina tokian ez da azalpen bat emango duen plakarik. Mérimée (POP, Patrimoine Ouvert Publique) ondare frantsesaren datu basera jo dugu zerbait ere jakiteko; PA00084389ko erreferentziaz, monumentu historiko frantses bihurtua da (alta, ez da gurutzea deskribatzen duen agiri bakarra).

Frantziako monarkia santuak ahalmen legegile gehiena kendu zion Nafarroa Behereari 1748an

Frantses monarkiarekin, foruei buruzko tirabira urteak ziren Baxenabarren. 1611tik, Nafarroa Behereak bazituen foru berriak, frantses koroaren arabera behar bezala orraztuak. Nafarrak ez ziren kontent. Galtzetaburuko gurutzean, Vexilla Regis ereserkiaren lehendabiziko bertsetak irakur daitezke («Aitzina doaz Erregeren estandarteak» eta abar, latinez), Kristoren erregetzaren eta santutasunaren goresgarri; adierazgarria. Zinez, Erregeren estandarteak aitzina zihoazen, eta kolokan ziren foruak: Frantziako monarkia santuak ahalmen legegile gehiena kendu zion Nafarroa Behereari 1748an.

Harmailetako idazkuna dudarik gabe euskal eremu geografikoaren kontzientziaren seinale da

Alta, gurutzean, ereserkiko gorazarre hartaz beheiti, bada beste zerbait apal, lurtar eta interesgarriagorik. Tamalez, ez dut kausitu noizkoa den. Oinarriko harmailetan, belar artean erdi ezkutaturik, inskripzio hau irakurtzen da zizelkaturik: «Chuberotik Lapurdi / hemen bide erdi». Idazkuna harreman komertzialen lekuko ederra da, ekialde-mendebalde, euskal lurraldean egiten zena, eta dudarik gabe euskal eremu geografikoaren kontzientziaren seinale. POPen erregistroak, haatik, ez dio deus ere idazkun horri buruz, ez omen du merezi, trakeskeria hutsa da, antza, eta ez ei dugu eskubiderik jakiteko hor dagoela. Gure historia bezala? Historiako beste “gerezi bilketa” bat gehiago, edo cherry-pick, ingelesez hautaketa iruzurtiari deitzen dioten bezala.

Nahi baduzu, Independenteak aurrera egin dezan lagundu dezakezu. Idatziz, itzuliz, janariz, irudigintzan, bideogintzan, bertsotan, diseinuan, informatikan, psikologia klinikoan, abokatutzan edo diruz ere bai. Ziberjazarpenari aurre! INDEPENDENTEA LAGUNDU >

2 erantzun “Galtzetaburu, Euskal Herriaren historiako mugarri galdu bat” bidalketan

  1. “Henrike gaztetxoaren lehendabiziko eginkizun politikoa, 15 urte zituela, lehen aldiz arma jantzia soinean zeramala, Bordenaveren kontakizunaren arabera. Erregegai biarnesa ez zitzaien euskaraz mintzatu nafar ordezkariei, ez baitzuen ezagutzen gure mintzaira”

    Halakoak irakurtzean, zalantzan jartzen zait Euskarak estatua ezinbestean behar duenaren aldarria, asko jakin gabe sentsazioa dudalako Nafarroako erregeek ere aspaldi hobetsi zituztela latinak esukararen kaltetan eta estatua , baita euskalherrikoa ere, euskararen etsaia izen dela oso aspalditik, naiz eta agian ez estatu arrotzak beste. Beraz erresuma eta estatuen arima ez letorke bat Euskal Gogoarekin,eta euskararen defentsan estatuen aurka aritu behar dugula buru belarri, beti bezala.

    Bide batez milesker artikulu interesgarri honengatik.

Utzi iruzkina

Azken artikuluak