Didako Lopitz II.a Harokoa
Oportunismoa, ondare pertsonala eta boterea, Nafarroaren bizkarretik
Didako Lopitz II.a Harokoa euskal handiki bat izan zen, leinu ezagun bateko eta aristokrazia gerlariko kide garrantzitsua. Espainiar historiografiak Ona goitizena gehitu izan dio haren abizenari batzuetan. 1150 inguruan sortu zen Naiaran, eta 1214an zendu, Burgosen. Naiarako Andre Maria Erregina elizan du hilobia, bere leinuak bezala. Bitan ezkondu zen, Maria Manrique Larakoarekin eta Tota Peritz Azagrakoarekin, baita hainbat seme-alaba munduratu ere. Bizkaiko jaun tituluaz, Lope Diaitz II.a Harokoa izan zuen ondorengo. Leinuaren interes feudaletan oinarrituz, Nafarroari erauzi zion Euskal Herria mendebaldea, eta Gaztelara pasa zuen indarrez. Euskaldunen artean, Didako nafarren kinka larri baten protagonista izan zen: Nafarroa mendebalde edo itsasaldearen inbasioa, euskaldunen zisma historikoa, Pierre Narbaizek adierazi duenez.
Euskal handiki hark, bere leinuaren interes feudaletan oinarrituz, Nafarroari erauzi zion Euskal Herriaren mendebaldea eta Gaztelara pasa zuen indarrez
Leinua ikur totemiko bati loturik agertzen da hasieratik: otsoa (lupus), Bizkaiko armarrian irudikaturik gelditu zena, eta 1986an kendua. Hala ere, leinuak Errioxan zuen bere indarraren erdigunea. Didakoren arbaso bat, Gartzia, Antso III.a Nagusia erregearen garaian aipatzen da nafar tenente lanetan Baigorrin (1033). Gartziak bazuen anaia bat, Eneko Lopitz Ezkerra, leinuko arbaso ezagunena, Naiarako tenente 1044tik 1077ra (Errioxa). Antso IV.a Gartzeitz Iruñeko erregea Peñalenen azpijokoz erail zutenean (1076), Gaztelak eta Aragoik Nafarroa euskaldunen erresuma elkarren arten erdibitu zuten, eta denbora batez desagerrarazi. Alfontso VI.aren zerbitzari lanetara sartua, Eneko atera zen inbasioaren onuradun. Nafarroaren erailketa galgarri horren 950 urte bete dira aurten. Hurrengo urteetan, Lope Enekoitz semea Araba, Bizkai eta Gipuzkoako jaun izendaturik agertzen zen, jada Gaztelaren orbitan. 1117an, Didako Lopitz I.ak Haro mendean zuenez, orduz gero leinuari erantsita agertu izan da toki izen hori.
Didako Lopitz II.a gaztea Cuencaren konkistaren buru agertzen da 1177an, gaztelar erregearen indarrek nafar Errioxako eta Burebako (Borobia) hainbat eskualde okupatu eta urte gutxira. Lopitz II.a Naiaran gobernatzen hasi zen, Gaztelako Alfontso VIII.aren pean. Luze gabe, errege horrek bere errege armadako alferez izendatu zuen (1183): buruzagi nagusia. Gainera, Alarcosko Gudura joan zen almohadeen kontrako borrokara Alfontso VIII.a Gaztelako erregearekin (1195). Errege horren anbizio politikoak porrotera eraman zuen operazioa, eta Didako ondoezik atera zen bataila hartatik. Une horretan, bataila horren gorabeheran, gaztelar erregea eta nafar handikia elkarrekin zapuztu ziren.
XII. mendearen bigarren erdialdean, Didako Lopitzek Beila Ladron jaun eta tenentea, Nafarroari atxikia, izan zuen aurrez aurre mendebaldeko hainbat euskal eskualdetan. Beilatarrak Gebara leinuaren ernamuin izan ziren. 1179an, Nafarroak Enkarterri eta Arabako, Errioxako eta Gaztelako hainbat eskualde galduta, Didakok Bizkaia erdialdeko jaun izendatzen zuen bere burua. Didakok, ordurako, hainbat tenentzia eta jaurerri zituen.
Aipatu bezala, lopiztarren leinuko kide honek harreman bihurriak izan zituen Gaztelako Alfontso VIII.a erregearekin, baina gaztelarrak ikusi zuen oso lagungarri zuela Nafarroako kostalde estrategikoa bere aldera ekartzeko. Izan ere, militarki trebea zen, eta eskarmentua zuen. Didakok Naiarako (Errioxako) kontrola eskuratu eta, 1199ko maiatzaren 6an, Pancorbotik abiatuz, aipatu errege gaztelarraren espedizioko burua izan zen Nafarroa mendebaldea inbaditzeko: Araba, Durango eta Gipuzkoa. Berehala, bere zerbitzuen ordainetan, hainbat posizioren jabe agertzen da: Soria, Marañon eta Donostia, Naiaraz gain.
Bizkaiko jaurerri osatua lopiztarren leinuari lotua sortu zen: Gaztelaren orbitakoa eta Nafarroako Erresumatik arroztua
Luze gabe, ostera, Gaztelako erregea harekin zapuztu zen, jaurerriei eta domeinuei buruz bat ez zetozelako. Didakok Gaztela Zahar, Trasmiera eta Burebaren gaineko gobernuak galdu zituen. Alfontsok, ordea, haren premia zuen, eta haren konfiantza eskuratu behar zuen. 1204an, Bizkaiko jaurerria Didakori itzultzea agindu zuen hilzoriko testamentuan, berbera azkenean hil ez bazen ere. Lopitz Harokoa Gaztelako errege alferez ere bilakatu zen berriz 1206an. 1212an, gurutzaden eroaldiaren erdian, Navas de Tolosako Gudu erabakigarrian parte hartu zuen 500 infantzoiren buru, baina Nafarroako erregearen mendeko! Bere aldera ekartzeko eta interbentzio militar lagungarriaren saritan, Alfontsok Nafarroari kendutako Durangoko tenentzia eman zion Didakori, esan nahi baita haren jabetza bihurtu zela Durango, herentziaz pasatzekoa. Luze gabe Didakok Bizkaiko bere jaurerriari lotu zion Durango. Aldiz, luze gabe hil zen, 1214an, eta bere ondorengoek eskuratu zituzten abantaila horiek. Bizkaiko jaurerri osatua sortzen ari zen lopiztarren leinuari lotua: Gaztelaren orbitakoa eta Nafarroako Erresumatik arroztua.
