Artikulu hau Kiado Cruz Miguelek Desinformémonos.org gunean argitaratutakoaren itzulpen moldatua da.
2009ko urtarrilean, Rincón Zapotecoko agintari komunalek geopirateriagatik salatu zuten publikoki Proyecto México Indígena, Gobernuz Kanpoko Erakundearen ustekaberako.
Hainbat urtez, Estatu Batuetako Defentsa Departamentuko Atzerrirako Azterketa Militarren Bulegoak finantzatutako geografo talde bat mendilerroko hainbat komunitatetan sartu zen GPSarekin, metodologia parte-hartzailearen eta “bakerako geografiaren” diskurtsoarekin. Esan ez zutena da sortutako mapek — herri mugak, ur iturriak, ibilbideak eta lurralde antolamenduak — inteligentzia geografiko militar sistema bat elikatuko zutenik, Human Terrain Systemen datu basea hain zuzen. Ondasun Komunalen komisarioek une horretan ulertu zutena ez zen abstraktua: lurraldeari buruzko informazioa ematea lurraldea bera entregatzea da.
Zapoteken batzarrek garatu duten ulermen hori da gaur egun komunitatearen defentsa fronte berri baterantz zabaltzera behartzen gaituena. Pro México Indígenaren logika estraktibista ez zen desagertu, eskala algoritmikoan perfekzionatu baino. Dagoeneko ez da atzerriko unibertsitaterik behar koadernodun landa ikertzaileak bidaltzeko; gaur, eguneroko aparatuek, denbora errealean, lortu eta transmititzen dituzte datu horiek. Kode abstraktuei buruz hitz egin aurretik, ezinbestekoa da gure eskuetan gertatzen denari begiratzea: Adimen Artifiziala komunikatzeko erabiltzen dugun itzulpen automatikoan elikatzen da, programa sozialen entrega baldintzatzen duen biometria sisteman eta goizero WhatsApp irekitzean zer kontsumitzen dugun erabakitzen duen algoritmoan. Tresna horiekin elkarreraginean, erauzketa geografia bihurtzen gara.
Adimen Artifiziala komunikatzeko erabiltzen dugun itzulpen automatikoan elikatzen da, programa sozialen entrega baldintzatzen duen biometria sisteman eta goizero WhatsApp irekitzean zer kontsumitzen dugun erabakitzen duen algoritmoan. Tresna horiekin elkarreraginean, erauzketa geografia bihurtzen gara
Pentsa dezagun erauzketa horren materialtasunean. Adineko pertsona batek bere hatz marka erregistratzen duenean edo bere irisa eskaneatzen dutenean eskubide sozial bat eskuratzeko, edo gazteek audioak mezularitza-aplikazioen bidez bidaltzen dituztenean, audioak zapoteko edo mixez bidalita teklatu españolaren mugak gainditzeko, bizi zati horiek ez dira airean desagertzen. Gu aurrez informatu gabe eta gure baimen librerik gabe harrapatu, gorde eta prozesatzen dira, hizkuntza ereduak eta sistema biometrikoak entrenatzeko. Ondoren, doako konektibitatea agintzen duten korporazioek patentatu eta merkantilizatuko dituzte. Gure ahotsa, hizkuntzaren bidez mundua egituratzeko dugun modu berezia, baita geure ezaugarri fisikoak ere, aktibo estrategiko bihurtzen dira.
Ebasketa fenomeno horrek leialtasunez jarraitzen dio lur kentzearen logika historikoari, eta David Harveyk “desjabetzaren ondoriozko metaketa” deritzon mekanismopean jarduten du. Mekanismo horren bidez, kapitalak ondasun komunak bereganatzen ditu, metaketa elikatzeko. Oaxacan, prozesu horrek paralelismo zuzena du partzelatzeko, indibidualizatzeko eta jabetza kolektiboa merkatura zabaltzeko diseinatuak diren estatu programekin. Eredu nagusiek, zaintza kapitalismoa eta estatu kontrolaren logiketan oinarrituta daudenak, bizitza eta jakintza horiek prozesatuak izateko baliabide geldo gisa tratatzen dituzte.
gure fonetika, sendagai jakintzak eta kartografiak ez dagozkio pertsona bakar bati; herri ondasunak dira, eta datuok horrela ulertuta benetako lurralde digital gisa agertzen dira
Setiatze berri horri aurre egiteko, premiazkoa da pribatutasun indibiduala eta guk datu komunal gisa defendatzen duguna bereiztea. Estatuak eta korporazioek logika kapitalistapeko “pribatutasun abisuak” eskaintzen dituzte, non datua gizabanako batek bakartasunez isolatzen edo lagatzen duen jabetza pribatu bat den. Hala ere, gure fonetika, sendagai jakintzak eta kartografiak ez dagozkio pertsona bakar bati; herri ondasunak dira, eta datuok horrela ulertuta benetako lurralde digital gisa agertzen dira. Esparru honetako erabaki askea ez datza soilik gure informazioa merkatutik ezkutatzeko defentsa jarreran, baizik eta ondare horiek gobernatzeko gaitasun tekniko eta politikoa izatean, geure terminoetan prozesatu eta batzarraren on komunerako baliatzean.
Beraz, 2026an, gure erabaki askearen defentsa integralak informazioa, softwarea eta datuak prozesatzen dituen hardware fisikoa babestea eskatzen du, gure herrien memoria eskubidetzat hartuta. Ez badugu azpiegitura logikoa kontrolatzen, pribatutasun eskaintza korporatibo oro gure marjinazioarekin aberasten diren erakunde berberen esku dago.
Nola gauzatu mendekotasun hori hausteko funtsezko urratsak? Oaxacan, horrek esan nahi du ekimen komunitario bidez burdinaz eta elektronikaz jabetzea. Ekimen horiek beren ezagutza biltegiak eraikitzen dituzte, headless zerbitzariak erabiliz, txatarratik berreskuratutako ekipoak, interfaze komertzialen beharrik gabe biltegiratze autonomoko nodo gisa jarduten dutenak. Proiektu praktiko eta hardware independente bidez, biltzarrek plataforma deszentralizatuak kudeatzen dituzte, beren memoriaren babesa hodei korporatiboaren mende ez dagoela ziurtatuz.
Ulerkuntza politiko horrek bere sustraiak ditu hamarkada batetik gora dirauen espektro irrati-elektrikoaren lurralde defentsan. 2011tik, egunero gauzatzen da sare komunitarioaren espazio fisiko eta operatibo gisa funtzionatzen duen SURCO A.C.ren espazioetan. Oinarri indigenadun sare komunitarioen eta Operadore Mugikor Birtualen (OMV) sendotzearen bilakaera naturala da.
Autoeraketa esperientzia horiek erakutsi ziguten ezinezkoa dela informazioa gobernatzea hodiak kontrolatu gabe. Autonomia tekniko horretan oinarrituta hasi gara, hain zuzen ere, santutegi digital ukigarriak sortzen. Ez gara etorkizunerako promesez ari: IndiLab proiektuaren bidez garatutako Zapotic zerbitzari autonomoa bezalako ekimen zehatzek erakusten dute posible dela gure prozesamendu azpiegitura propioa mantentzea. Zerbitzari independente horien barruan mikroguneak eta tresna informatikoak muntatzean, mixe eta zapoteko herrien testuinguruetara egokituz, datuek ondasun komunal izaera berreskuratzen dute. Horrela, sarea ez da esperimentu tekniko bat, gordailu bizi bat baizik, non batzarrak erabakitzen duen nola babestu eta aprobetxatzen duen bere memoria.
Komunitateek ez zuten datuaren teoria akademikorik behar izan atzerriko mapak mehatxu bat zirela jakiteko
Komunitateek ez zuten datuaren teoria akademikorik behar izan atzerriko mapak mehatxu bat zirela jakiteko; etxea defendatzen duenaren argitasuna behar izan zuten. Gure herrien memoria gure etorkizuna elikatzen duen iturburua bada, ezin diegu akueduktuen kontrola errentagarritasuna besterik ikusten ez dutenei eman. Behartutako inklusioak algoritmo kapitalisten erregai bihur gaitzan utziko al dugu? Ala, kontrara, geure baratze elektronikoa landuko dugu? Lurraldea 2026an defendatzeak esan nahi du, nahitaez, hardwarea eta gure hitza babesten duen kodea defendatzen ikastea. Harrapaketa-makina hori desarmatuta, harrapakeria algoritmikoak gure hitza irenstea eragotziko dugu. Gai horri helduko diogu hurrengo atalean.
OHARRAK ETA BIBLIOGRAFIA:
- Ponentzia Magistral honetan oinarritutako hausnarketa: Inteligencia Artificial, protección de datos y gobernanza de datos en pueblos y comunidades indígenas de México, 2026ko maiatzaren 22an aurkeztua ENESOn, UNAM, Oaxaca.
- Cruz Miguel, M. (2025), Gobernanza de Datos Comunitarios: Un Enfoque desde las Perspectivas Indígenas [PDF Ponentzia]. II Simpósio sobre Governança Crítica da Internet, Rio de Janeiro, Brasil.
- Yaga Eche. (s.f.), De chatarra a Servidor Headless Comunitario. Medium.
- Hemen ere eskuragarri: indigitaloaxaca.substack.com
iturria: El territorio ya no sólo es la tierra: la libre determinación en la era digital
