Alejandro Artetxek, Espainiako naturismoaren historia izeneko bere liburuan (Historia del naturismo español, 2000), Orestes Jaramillo doktorea jartzen du lehen naturista bezala, nahiz eta aurretiko beste mediku batzuek, Jose Letamendik edo Antonio Muñozek esaterako, XIX. mendearen bukaeran Europa erdialdeko naturismoaren oihartzunen berri eman. Izan ere, han, medikuntzaren beste ikuspegi bat zabaldu zen eta, Munichen, Joaquim Collet i Gurguí medikua lehenetarikoa izan zen Kneipp naturopata ospetsuarengandik ikasten, baita bere liburuak alemanetik gaztelaniara itzultzen ere. Wörshoten denboraldi bat pasatu zuen Collet i Gurguík, eta Kneippen metodoak erabili zituen gerora Bartzelonan.
1903an Bartzelonan sortu zen lehen elkarte barazkizalea eta, haren aldizkariaren lehen alean, “El régimen naturalista vegetus” delakoa azaltzen da sendotasuna eta kemena dakartzan erregimen bezala. Elikaduraren inguruko ardura osasun publikoaren arloko arduratzat zabaltzen hasia zen ordurako, baita bizimodu osasuntsuaren ingurukoa ere, helburu eugenesikoekin. Garai horretan ez zegoen osasun zerbitzurik eta hilkortasun eta gaixotasun tasak handiak ziren. Bartzelonako aldizkari horrek dei egiten zuen mediku gehiagok jarrai zitzaten Kneippen eta naturismoaren sendabideak. Orduan ere, gaur egun bezala, mediku naturisten bezeroak medikuntza ofizialak osatu gabe utzitako gaixoak izaten ziren.
1905 urtean, Naturalista izeneko aldizkarian, bi mediku naturistaren iragarkia agertu zen lehenengoz; bata Valentziako García Ibañez zen eta bestea Madrileko Enrique Jaramillo. Ale berean, Madrileko unibertsitateko Higiene ikasgaiaren katedradun zen Rafael Fornsek artikulu bat idatzi zuen, prebentzio kontuetan bateragarriak zirelako mediku batzuk eta besteak. Hiru urte beranduago, 1908 urtean, beste mediku katalan batek, Josep Falp i Planak, lehen elkarte barazkizale katalana sortu zuen, Lliga Vegetariana de Catalunya; elkarte horren zuzendaritzako kide gehienak medikuak ziren. Lligaren oinarrietan katolizismoa eta katalan zaletasuna zeuden; tabakoa, alkohola eta haragia baztertzea bultzatu zuten; baita esperantoaren alde egin ere, hizkuntza unibertsal moduan ulertzen zutena. Garai hartako iraultza industriala kritikatzen zuten eta langileen osasun arazoez kezkatuta agertzen ziren. Ondoren beste elkarte batzuk agertu ziren, Colonia Vegetariana 1911 urtean edo Asociación Natura 1912an, Bartzelonan. Madrilen, berriz, Asociación vegetariana española eratu zuten, eta urte berean Jaramillo doktoreak Sociedad naturista ibérica sortu zuen. Valentzian Sociedad vegetariano-naturista deitutako elkartea sortu zuten. Azkenik, haien jarraitzaileek Bizkaian sortu zuten lehen euskal elkarte naturista barazkizalea 1918 urtean.
1916an, Juan García Ginerren eskutik sortu zen Valentzian Helios aldizkaria. García Giner, bere bikotearekin batera, Valentziako Sociedad vegetariano-naturistaren fundatzaile ere izan zen. Aldizkaria mediku naturisten erreferente nagusi bilakatu zen. Gerraurreko giro iraultzailean, Frantziatik iritsitako naturismo sozialaren kontzeptua garatu zen, Federico Macéren bidez. Macék ideia leninistak zituen eta kolonia-kooperatibak sortzea proposatu zuen, gehienbat Mediterraneo aldean. Ugariak izan ziren gaiari lotutako aldizkariak (La salud, Acción naturista, Regeneración, Hesperis, Salud y vida…), baina arrakastatsuena Helios izan zen. Argitalpen hartan bakezaletasuna, animaliekiko maitasuna, esperantoa, bakunen kontrakotasuna eta feminismoa bezalako gaiak jorratu zituzten.
Ruiz Ibarrak, Jaramillok eta Eduardo Alonsok, Madrilen argitaratutako Acción naturistaren bidez, medikuntza naturistaren oinarriak lerrokatu zituzten: jardun naturistak, funtsean, gizakiaren hobekuntzaren aldeko neurriak hartzea proposatzen du, naturari babesa emanez eta haren legeen ezagutza eta onespena bilatuz. Oinarri horiei jarraituz, haragia gizakiarentzat toxikoa delako eta abereei begirunea diegulako, ez dugu okelarik jango. Alkoholarekin edo tabakoarekin, berdin. Ahal den neurrian gorputza eguzkitan eta aire librean jarriko dugu eta ariketa fisikoa egingo dugu. Horiek dira proposamenak. Gaixotasunak lege naturalak ez jarraitzeagatik sortzen direnez, egin diren akatsak zuzendu behar dira osasuna berreskuratzeko, eta gaixotasunak erabili behar dira norbere osasun-krisien bidez hobetzeko, bai norbera, bai norbere ondorengoak. Krisi akutuak ez dira moztu behar droga eta medikamentuen bidez; aldiz, garbiketa helburua duten neurriei lagundu behar zaie.
Droga eta medikamentuen erabilera desegokitzat hartzen du naturismoak, eta are okerragotzat txerto edo bakunak, norberaren defentsa sistemaren kalterako direlako. Beraz, naturismoak ez dio gaixotasunari beldurrik eta bizitza higieniko baten bidez osasunaren hobekuntza lortuko dela dio.
naturismoa eskola zientifiko eta praktiko gisa definitu zen, helburu nagusitzat zuena lege naturalen ikerketaren bidez giza bizitzaren alde jardutea
1922ko maiatzean, Valentzian biltzar naturista bat burutu zen elkarrekiko adostasunak lortzeko. Esaterako, naturismoa eskola zientifiko eta praktiko gisa definitu zen, helburu nagusitzat zuena lege naturalen ikerketaren bidez giza bizitzaren alde jardutea. Biltzar hartan Ruiz Ibarra izendatu zuten buru. Bigarren biltzarra 1925an egin zen Bilbon, eta bertan medikuen eta naturopaten artean liskarrak sortu ziren. Biltzar horren ondorioak Bizkaiko elkarte begetarianoaren agerkarian argitaratu ziren eta hauek izan ziren: Espainiako estatu mailako konfederazio begetariano naturista eratzea, Madrilen kokatua, eta bertako lehendakari Juan García Giner izendatzea; aldizkari naturista bat argitaratzea; derrigorrezko bakunazioaren kontra sinadurak batzea; esperantoa irakastea; batzorde mediko laguntzaile bat eratzea… Bilboko biltzar horretan, Andreu doktoreak mediku naturistaren kontzeptua garatu zuen: Hipokratesen osasun indarrean (natura medicatrix) oinarritutako sendatze prozesua sistema bezala aplikatzen duen medikua da.
Arestian aipatutako konfederazioa ez zen eratu azkenean, elkarteen arteko ezberdintasunak zirela eta; ezberdintasun ideologikoak zein politikoak. Madrilekoek apolitikoak zirela zioten bitartean, katalanak anarkismoarekin edo abertzaletasun katalanarekin lerrokatzen ziren. Saiatu ziren beste bi batzar antolatzen, bata Malagan eta bestea Bartzelonan, baina barne liskarrek ez zuten utzi bateratzeak aurrera egin zezan; oztopo handiak zeuden hainbeste iritzi, jokabide eta egoerarekin.
Garai horietan, bestalde, 1917an zehazki, Valentzian kontsulta bat ireki zuen Vander doktoreak (hala deitu zion bere buruari nahiz eta erizaina izan). Leipzigeko Khune ospitalean lan egin zuenez, hango irakaspenak liburuetan jasota zabaldu zituen, arrakasta handiarekin. Beste naturista-trofologo batzuk José Castro eta Nicola izan ziren, Montevideotik (Urugai) espainiar estatura joandakoak; haiek zabaldu zuten aldaera eutrofologikoa.
biluztasunaren praktikak bere bilakaera izan zuen Errepublika garaian
1925ean, Primo de Riveraren diktadura sasoian, 13 elkarte begetariano eta 30 talde naturista zeuden, Helios aldizkarian agertzen denez. Mediku eta trofologoen arteko auziaz gain, beste bat gehitu zen: biluztasunarena. Europa erdialdetik eratorritako praktikak bere bilakaera izan zuen Errepublika garaian. Hala ere, 1933an Busoten (Alacant) egindako biltzar naturistan, Ruiz Ibarrak lortu zuen nudismoaren aldeko aldizkariak arbuiatzea, ordurako agerkari batzuk argitaratzen zirenean: Gimno, Regeneración, Nueva vida, Luz… Biltzarraren izenburua “Naturismoaren bilakaera eta zuzentasuna” izan zen.
Busoteko batzarrean orduko mediku naturista ugarik parte hartu zuten: Eduardo Alonso, Conde Andreu, Jaramillo Gómez, Laguna, Gotzon Bidaurrazaga… Hurrengo biltzarra, 1934koa, Madrilen egin zen eta bertan Santiveri eta beste etxe komertzial batzuk ez laguntzea adostu zen. 1935eko biltzarrean, Sevillan, federazio naturistaren araudia onartu zen. Gerra aurreko azken batzarra, 1936an, Santanderren egin zen eta bertan Eduardo Alonso izendatu zuten lehendakari. Bilera hartan, lehenengo aldiz, “holismo” hitza entzun zen AEBtik etorritako Argimiro Severónen hitzaldian. Urte berean, Ruiz Ibarrak liburu bat argitaratu zuen, La terapéutica por la dieta vegetariana, eta hitzaldi ugari eman zituen.
1936an gerra lehertu zen. Bando frankistan debekatu egin zituzten elkarte eta aldizkari naturistak, eta bando errepublikanoan, aldiz, Errepublikak bezainbeste iraun zuten
Mugimendu naturista begetarianoaren arazoak konpontzen ari zirela zirudienean, Espainiako gerra zibila lehertu zen. Bando frankistan debekatu egin zituzten elkarte eta aldizkari naturistak, eta bando errepublikanoan, aldiz, Errepublikak bezainbeste iraun zuten. Ondoren errepresio bortitza zabaldu zen eta naturismoaren mugimenduak bizitasuna galdu eta eten luze bat izan zuen, hezkuntza libreak, feminismoak edo nekazal komunalismoak bezalaxe.
