Albiste honen helburua da gazteei informazioa ematea eta kontzientziatzea hormonek eta neurotransmisoreek haien aldartean, motibazioan eta osasunean duten eraginari buruz.
Inoiz galdetu al diozu zeure buruari nola dakien zure gorputzak noiz zauden pozik, urduri edo energiarekin? Badirudi gure gorputzean badirela mezulari kimiko batzuk, alde guztietara bidaiatzen dutenak eta guztiak ondo funtziona dezan seinaleak bidaltzen dituztenak. Testu honetan azalduko dizut nola substantzia horiek —hormonak eta neurotransmisoreak— elkarrekin lan egiten duten, orekan mantentzeko eta ondo sentiarazteko. Ezagutu ditzagun “mezulari” txiki hauen sekretuak, sentitzen eta egiten duguna kontrolatzen dutenak: pi-pi-pi pi-pi-pi, HORMONAK GARUNARI DEIKA!
Gure gorputzak ez du zatika isolatuta funtzionatzen; dena konektatuta dago
Lehenik eta behin, ulertu behar da gure gorputzak ez duela zatika isolatuta funtzionatzen. Dena konektatuta dago eta seinale kimikoen bidez komunikatzen da. Seinale horiek odolean edo neuronen bidez bidaiatzen dute, mezu garrantzitsuak garraiatzeko. Substantzia bakoitzak bere funtzioa du, eta gure gorputza inguruko egoeretara edo barruan bizi ditugun esperientzietara egokitzen laguntzen dute.
Gure organismoak seinale kimikoen sistema batek bezala funtzionatzen du, non substantzia horiek elkarrekin aritzen diren oreka mantentzeko, homeostasia deritzona. Dena ondo dabilenean, substantzia horiek gure aldartea kontrolatzen dute, energia ematen digute, lo egiten laguntzen dute eta mehatxu edo arriskuei erantzuteko prestatzen gaituzte. Baina, sistema horiek desorekatzen direnean, antsietatea, apatia, lo egiteko arazoak edo motibazio falta ager daitezke.
Zer gertatzen da gauzak ondo ez doazenean?
Askotan, ohitura txarrek —pantailen gehiegizko erabilerak, estresak, lo faltak edo elikadura desegokiak— sistema horiek alda ditzakete. Adibidez:
Oxitozinak, “loturaren hormona” bezala ezagutzen denak, gizarte-loturak sortzen laguntzen du eta seguru eta konfiantzaz sentiarazten gaitu. Garuneko hipotalamo izeneko eremuan sortzen da, eta emozioekin lotutako beste gune batzuetan ere jarduten du, hala nola amigdalan eta hipokanpoan. Norbait besarkatzen duzunean edo harekin elkarrizketa lasaia duzunean, gorputzak oxitozina askatzen du eta horrek ondo sentiarazten zaitu. Baina bakarrik edo estresatuta bazaude, oxitozinaren maila jaitsi egin daiteke, eta urduriago edo segurtasun gutxiagorekin senti zaitezke. Konfiantzan, enpatian eta, oro har, harreman sozialetan ere parte hartzen du hormona honek, eta kontaktu fisikoak eta interakzio positiboek haren askapena handitzen dute.
Dopamina, “sariaren hormona” bezala ezagutzen dena, sare sozialen edo bideojokoen etengabeko erabilerak kaltetu dezake, eta horren ondrioz motibazioa murriztu daiteke eta lehen gustatzen zitzaizkigun gauzez gozatzeko gaitasuna gal dezakezu.
Serotonina beste hormona bat da, gure aldartea, loa eta gosea erregulatzen laguntzen duena. Hesteetan eta garunean sortzen da, eta lasaitasun eta ongizate sentsazioa ematen du. Eguzki-argiak, ariketa arinak eta harreman sozial positiboek serotonina gehiago sortzen laguntzen dute. Triptofano izeneko aminoazidoa ugari duten elikagaiek ere —platanoa, oloa, esnea eta fruitu lehorrak— laguntzen dute serotonina maila handitzen.
Melatoninak barneko erloju gisa jokatzen du. Guruin pineala izeneko guruin batean sortzen da, eta garunari noiz lo egin eta noiz esnatu behar duen adierazten dio. Iluntzen duenean, gorputzak melatonina gehiago ekoizten du eta logura agertzen da. Baina, gauez pantailak gehiegi erabiltzen badituzu, ekoizpen hori blokeatu egiten da, eta lo egitea asko kostatzen da, eta horrek beste guztian eragin dezake.
Gauez pantailak gehiegi erabiltzen badituzu, melatoninaren ekoizpena blokeatu egiten da eta horrek beste guztian eragin dezake
Estres edo arrisku uneetan, gure gorputzak adrenalina eta kortisola bezalako substantziak aktibatzen ditu. Adrenalinak bihotz-taupaden maiztasuna eta energia handitzen ditu, azkar erreakzionatzeko prestatuz. Kortisolak energia baliabideak mobilizatzen ditu eta metabolismoa erregulatzen du. Hala ere, hormona horien mailak denbora luzez altu mantentzen badira, gure osasun fisiko eta emozionalean eragin kaltegarria izan dezakete, nekea, suminkortasuna eta immunitate-arazoak eraginez.
Badira lasaitzen laguntzen duten neurotransmisoreak ere, hala nola GABA. Arnasa sakon hartzen duzunean, meditatzen duzunean edo ondo lo egiten duzunean, garunak GABA sortzen du, eta horrek bakea sentitzen laguntzen dizu eta antsietatea murrizten du. Baina behar adina atseden hartzen ez baduzu edo oso urduri bazaude, substantzia horrek ez du ondo funtzionatzen eta tentsio edo antsietate handia senti dezakezu. Sintoma bat informazio hutsa da: antsietatea sentitzen badugu, baliteke adrenalina altu izatea edo GABA baxu. Isolatuta sentitzen bagara, agian oxitozina gutxi dugu. Osasun integrala seinale horiek interpretatzen ikastea da, gure bizimoduan doikuntzak egiteko.
Osasun integrala seinale horiek interpretatzen ikastea da, gure bizimoduan doikuntzak egiteko
Substantzia kimiko horien oreka funtsezkoa da gure ongizaterako. Apurtzen denean, gorputzak seinaleak bidaltzen dizkigu —nekea, estresa, lo egiteko zailtasuna edo hutsune-sentsazioa—, eta abisu gisa ulertu behar ditugu, zerbait ez dabilela ondo adierazten baitute.
Horregatik, ohitura osasungarriak mantentzea —elikadura orekatua, ariketa fisikoa egitea, ondo lo egitea eta harreman sozial positiboak izatea— funtsezkoa da hormona eta neurotransmisore horiek guztiak erregulatzeko eta gure egoera emozionala eta fisikoa indartzeko. Era berean, eguzki-argiak eta erlaxazioak sistema hauek orekan mantentzen laguntzen dute.
Gure barne-sistema kimikoak nola funtzionatzen duen ulertzeak gure eguneroko erabakietan arduratsuago izaten laguntzen digu. Kontua ez da pantailak edo sare sozialak erabat uztea, baizik eta neurriz erabiltzen ikastea eta gure gorputzak bidaltzen dizkigun seinaleei entzutea. Nekea, antsietatea edo motibazio falta bezalako sintomak nabaritzen ditugunean, benetan aldaketak egin behar ditugula adierazten digute.
Ondorioz, “jakinarazpen” hauek gure autokontzientziaren funtsezko zatia dira. Gaixotasunak prebenitzen, orekan mantentzen eta gure ongizate fisiko eta emozionala zaintzen laguntzen digute. Beraz, ondoeza edo seinale arraroren bat sentitzen duzun hurrengo aldian, gelditu, entzun eta ekin. Zure gorputza beti egongo da ohartarazteko prest, bere xuxurlak ulertzen ikasten baduzu.
