Lansanaren arbolak zutik dirau
Nazio Batuen Batzar Nagusiak Ghanak bultzatutako ebazpen bat onartu zuen martxoaren amaieran. Ebazpen horren arabera, afrikarren salerosketa eta esklabotza «gizateriaren aurkako krimenik larriena» da, «haren tamaina, iraupena, izaera sistemikoa, basakeria eta ondorio iraunkorrak» direla eta.
Testuak berresten du «esklabotzaren eta kolonialismoaren erregimen higuingarrien ondorio sakon eta iraunkorren onarpen kolektiboa», bai eta «arraza-bereizkeriaren eta neokolonialismoaren iraunkortasuna afrikarrengan eta afrikar ondorengoengan» ere.
Azpimarratu duenez, «horrek guztiak sufrimendu izugarria, kultura-alterazioa, esplotazio ekonomikoa, trauma emozionala eta etengabeko diskriminazioa eragiten ditu oraindik ere» afrikarrengan eta afrikar ondorengoengan.
Lansana Badji
Lansana Badji Casamanceko haize hezeek hazitako ahots bat da, diola herriaren oroimen biziari papera irekitzen diona. Ahozko tradizioaren erritmoa eta eguneroko bizitzaren xuxurlak bilduz, bere lanak muga ikusezinak zeharkatzen ditu: herri bateko ipuin eta kantu umilak literatura unibertsal bihurtzen ditu.
“Poèmes et contes diola de Casamance” lanean, Badjik haurtzaroko sutondoen inguruko kontakizun eta olerkiak berreskuratzen ditu, baina ez bilduma etnografiko huts gisa, baizik eta sorkuntza poetiko gisa: hitzak egunerokoaren hautsetik jasotzen ditu, distira berriz emateko. Irakurleari diola mundura sartzeko gonbita egiten dio, hizkuntzaren eta irudimenaren bidez, eta bide batez, tradizioak gaur egungo erronkekin izan dezakeen elkarrizketa isila agerian uzten du. Idazle eta bildumatzaile gisa, Badji zubi lanetan ari da: alde batetik, adinekoen ahotsa entzuten du, bestetik, gazte irakurleari begiratzen dio. Horrela, Casamanceko oihartzun zaharrak gaurko munduari lotzen dizkio, memoriaren hari fin baina sendo batez.
ZUHAITZ SENDATZAILEA
Gaueko eta eguneko intziriak.
Begira zein argal eta makal zauden.
Zenbat denbora sufrituko duzu horrela?
Zure gorputza erabat aldatu da.
Seme, zerk ematen dizu mina?
Sabeleko mina duzula diozu.
Noiztik?
Begietan min duzu.
Noiztik?
Ezin duzu eguzkiari begiratu.
Ezin duzu jan plazerra ematen dizuna.
Sustraiekin onartzen zara.
Pilulak hartzea.
Ezerk ez zaitu asebetetzen.
Zatoz, zatoz nigana.
Gure ohiturak nire esku daude.
Sendatzen bazaitut, betiko sendatuko zara.
Emadazu opari bat eta salbatuko zara.
Lansana Badjiren poemak sendaketaren, tradizioaren eta sufrimenduaren arteko lotura sakona aztertzen du, tonu intimo eta ia erritual baten bidez. Olerkiaren hasieran, ahotsak gaixo dagoen pertsona bati zuzenean hitz egiten dio baina gaixotasuna ez da soilik gorputzekoa, pertsonaren osotasuna ukitzen duen eraldaketa da. Gorputzaren ahultzea identitatearen ahultzea ere bada. Galdera errepikatuek (“Noiztik?”) sufrimenduaren jarraitutasuna eta larritasuna azpimarratzen dute. Hemen, poetak iradokitzen du medikuntza modernoak ez duela benetako sendabiderik eskaintzen. Pilulek ez dute arima sendatzen. Horrek medikuntza teknikoaren mugak agerian uzten ditu, batez ere ikuspegi espiritual edo komunitario batetik.
Zuhaitza Afrikako kultura askotan jakinduriaren, sustraien eta sendaketaren sinboloa izaten da. Zuhaitzak lurrarekin lotura du, arbasoekin eta tradizioarekin.
Ahotsak autoritate sakratua aldarrikatzen du. Ez da mediku arrunt bat, tradizioaren zaindaria da. Sendaketa hemen ez da kimikoa, baizik eta kulturala eta espirituala.
Azken lerroak bereziki esanguratsuak dira:-“Emadazu opari bat eta salbatuko zara.”
Honek anbiguotasun bat sortzen du. Alde batetik, ohiko praktika erritual bat izan daiteke, non eskaintza sendaketaren parte den. Bestetik, botere-harreman baten adierazpena ere izan daiteke. Halere, poetak irakurlea zalantzan uzten du sendatzailea benetako salbatzailea al da, ala sufrimenduaz baliatzen den figura bat bere buruari galdetzen dionean. Dena de, poemaren mezu nagusia da sendaketa benetakoa sustraietara itzultzean dagoela. “Sustraiekin onartzen zara” esaldiak iradokitzen du pertsona bere jatorritik urrundu dela, eta horrek eragin duela bere gaitza. Gaixotasuna, beraz, ez da soilik biologikoa; deserrotze espiritual eta kultural baten ondorioa da eta, beraz, kontrasteak erakusten ditu, ahultasunak sendaketa behar du, medikuntza modernoak tradizioa txikitzen du eta gorputza ez da ezer espiriturik gabe.
Casamanceko gatazka ez da mapetan marraztutako muga baten auzi hutsa izan, ez eta da lur zati baten jabetzaz bakarrik mintzo. Sakonago doa, nortasun baten taupada da, herri baten izena eta izana aitortzeko borroka. Politika eta kultura, sustrai eta adar, elkarri lotuta ageri dira bertan.
Autodeterminazioaren aldarrikapenak ez du soilik estatuarekiko distantzia markatu; harreman berri bat irudikatu nahi izan du, parez parekoa, entzuna eta aitortua izango dena. Boterearen hizkera ofizialaren aurrean, tokiko hizkuntzek beren doinua goratu dute; hitzak ez dira soilik komunikazio, baizik eta duintasun.
Horrela, literaturak eta ahozko tradizioak, ipuin zaharrek, kantuek, erritualetako bertsoek, memoria politikoaren gordailu bilakatu dira. Kontakizunek zauriak izendatu dituzte, eta izendatze horretan sendatzeko bidea urratu.
Gaur, bake prozesuak pausoz pauso aurrera egiten duen heinean, kulturaren suspertzea eta hizkuntzen berreskuratzea ez dira apaingarri hutsak. Etorkizunaren giltzak dira Casamanceren bihar politiko eta soziala irudikatzeko tresna biziak, lur emankor hartan berriro ere hitzak eta itxaropenak erne daitezen. “Zuhaitz sendatzailea”k erakusten du sendaketa ez dela soilik gorputza konpontzea, baizik eta pertsona bere sustraiekin berriz lotzea. Zuhaitza bizitzaren, memoriaren eta sendabide sakonaren sinbolo bihurtzen da.
