Artikulu honen sinatzaileak:
Iñaki Etaio
Asier Ansoleaga
Global Sumud ontzidi humanitarioarekin batera, 2026ko Bake eta Elkarbizitzarako Gernika saria jaso dute Nikol Pashinian Armeniako lehen ministroak eta Ilham Aliyev Azerbaijango presidenteak, “elkarrizketa, memoria eta gatazken konponbide baketsua sustatzeagatik”.
Harridura baino ezin du sortu Aliyevi halako sari bat emateak. Izan ere, Artsaj edo Nagorno-Karabaj bezala ezagutua den lurraldea bere populazioaz indarkeriaz hustu ostean lortu baitu sari hori. Aliyevek berak bere poztasuna islatu du sare sozialetan. Bakea lortzeko eta Azerbaijan eta Armeniaren arteko elkarrizketa bultzatzeko berak egindako ahaleginak aitortzeagatik eskerrak eman dizkie antolatzaileei. Gernikako bonbardaketaren biktimen memoria ohoratu du, baita populazio zibilaren kontra egindako edozein krimen gizateria eta zibilizazioaren kontra eginikoa dela adierazi ere.
Artsajeko gatazka luzea eta konplexua da, baina hango egoera jarraitu duen edonork badaki zein izan den azken 30 urteetan Aliyev dinastiak zuzendutako Azerbaijango Estatuaren jarrera. 1923an Sobietar Batasuneko agintariek Artsaj Azerbaijango errepublikan txertatu zuten, nahiz eta historikoki armeniarra izan eta bere populazioa nagusiki armeniarra izan. 1988an, Nagorno Karabaj oblasteko Kontseiluak Armeniako Errepublikarekin batzearen aldeko adierazpena egin zuen eta, 1991an, behin SESB deseginda, Artsajeko populazioak, erreferendum bidez, bere independentzia aldarrikatu zuen gehiengo osoz. Hamarkadetan zehar latente mantendutako gatazka azaleratu zen orduan, eta lau urtez luzatu zen gerra irekia: alde batean Azerbaijan eta beste aldean Artsaj, Armeniako Estatuaren sostenguarekin. Izan ere, Artsajeko biztanle gehienak armeniarrak ziren (datu moduan, Pashinian kenduta, Armeniako aurreko lehen ministro guztiak Artsajen jaioak izan dira).
Artsajeko herriaren aztarna guztiak suntsitzeko operazioari ekin zioten okupatzaileek. Bereziki jomugan dituzte elementu arkeologiko armeniarrak
Armeniarrek irabazi zuten gerra horrek 26 urteko fase ezegonkorra ireki zuen, Azerbaijanek errebantxa hartzeko erabili zuena. Armeniako defentsa baliabideak zaharkitzen ziren bitartean, Bakuk handitu eta modernizatu egin zituen bere indar armatuak, petrolio eta gas esportazioen diru-sarrera handiei esker. 2020an Azerbaijango indar armatuek gerra piztu zuten, Turkiaren ezinbesteko laguntzarekin, baita Siriatik bidalitako mertzenario jihadistekin ere. Potentzia handiko ofentsiba azkarrarekin lortu zuten zonaldearen kontrola eta, urte gutxitan, bertan bizi ziren 150.000 bat armeniarrak kanporatzea lortu dute. Azerbaijango militarren doilorkeria historikoaz jakitun (azken gerran egileek beraiek beren krimenak sare sozialetan zabalduta), beren etxeak atzean utzita, Armeniara ihes egin zuten Artsajeko biztanleek, bizitza salbatzeko. Handik aurrera, han bizi zen herriaren aztarna guztiak suntsitzeko operazioari ekin zioten okupatzaileek, bereziki armeniar kultura islatzen duten elementu arkeologikoak jomugan egonik.
Nagusiki milizianoz osatutako Artsajeko azpiegitura militar ahulek Azerbaijanen gerra-makinari aurre egin ezin izateak eta Armeniako gobernuak gatazkan era zuzenean ez sartzeko egindako hautuak errendizioa onartzea beste biderik ez zuten utzi. Erevan eta Bakuren artean sinatutako “bake akordioak” ez ditu aintzat hartu Artsajeko herritarrak (gaur egun Armenian sakabanatuta dauden errefuxiatuak), eta kontrako jarrera zabala izan du Armenian bertan ere. Nazioarteko harremanei dagokienez eta, bereziki, Artsaji dagokionez, Pashinianen papera oso eztabaidagarria izan da eta bere onarpena gero eta txikiagoa da.
Azerbaijango asmo espantsionisten beste pausu bat da, ardatz panturkista egikaritu ahal izateko, Turkiatik Turkmenistanera
Azken momentuan, gainera, Trump sartu zen tartean, Azerbaijan eta Nakhichevan eremu azerbaijandarra lotuko duen garraio bidearen eraikuntzan eta kudeaketan parte hartzeko, negozioa egiteko eta zonaldean duen eragina handitzeko asmoz. Zangezur korridorea deritzon horri Trumpek bere arrasto nartzisista jarri zion 2025ean Etxe Zurian gauzatutako elkarrizketetan: Trump Route for International Peace and Prosperity (TRIPP). Korridore horrek Armeniako eremua bitan zatituko du eta Azerbaijango asmo espantsionisten beste pausu bat baino ez da, Armeniako hego-ekialdea bereganatzeko eta ardatz panturkista egikaritu ahal izateko, Turkiatik Turkmenistanera. Artsaj herriaren kontrako sarraski eta kanporatzeak eta Armeniako hegoaldearen berrantolaketa honek nekez ekarriko dute bakea. Gehienez ekarriko dutena hilerrietako bakea da, jachkar (eskuz zizelkatutako hilarri armeniar historikoak) suntsituen bakea. Garaileek inposatutako bakea, azken finean. Inolaz ere diplomazia eta elkarrizketaren bidez eraikitako bakea. Are gutxiago, herrien borondatean oinarritutako bakea.
2026ko Gernika saria Aliyeven erregimen autoritarioaren zuriketa bat izan da, argi eta garbi. Erabaki hori hartu dutenen informazio faltagatik izan bada, gaiaz pixka bat informatzea eskatu beharko litzaieke. Eta nahita egindakoa bada, gutxi daukagu esateko.
2026ko Gernika saria Aliyeven erregimen autoritarioaren zuriketa bat izan da
Bake Nobel sariak aspaldidanik du galduta bere sinesgarritasuna (María Corina Machadoren izena, inbasioen bultzatzaile izan zen Barack Obama edota herrien odolez erabat lohitutako Henry Kissingerrek osatutako zerrendara gehitu baino ez zen egin…). Gernika izena duten sari hauek sinesgarritasuna galtzeko bide bera hartzeko hautua egin al dute? Egindako hautaketa bake abstraktuarekin apaintzeak ez du balio.
Aliyeven erasopean hildako, torturatutako, desagertutako eta Azerbaijanen kartzeletan preso dauzkaten armeniarrek eta, oro har, Artsajetik kanporatutako herriak ez dute merezi halako sarien berririk jasotzea.
Iñaki Etaio eta Asier Ansoleaga
Internazionalistak
