Aberri Eguna, euskara eta Kuuk kultura

Zer da hitz hori, ‘aberria’? Hau galdetu diote askori Aberri Egunean. Eta, batzuei, zer pentsatua eman. Hori izan da nire kasua.

Aberria ‘Aben Herria’ da etimologian, alegia, ‘Gure arbasoen herria’. Euskalduna izatearen alderdi desberdinak desagerraraziak izaten ari diren garai honetan, euskalduntasuna euskarara mugatuz, ondo letorkiguke horri buruzko hausnarketa.

Kuuk Thaayorreak Australiako Cape York penintsulan bizi diren aborigen itsastarrak dira. Beraien hizkuntza noranzko kardinalak erreferentzia espazial gisa erabiltzeagatik da ezaguna: pertsonetan zentratutako ‘ezker’, ‘eskuin’, ‘aurrean’ edo ‘atzean’ bezalako erreferentziak erabili beharrean, ‘iparraldea’, ‘hegoaldea’, ‘ekialdea’, ‘mendebaldea’ eta ‘ipar-ekialdea’ bezalako konbinazioak erabiltzen dituzte. Begira zer nolako elkarrizketetan, besteak beste: ‘Inurri bat dago zure hego-ekialdeko hankan’, ‘Mugi ezazu kopa pixka bat ipar ipar-mendebaldera’ edo ‘Nora zoaz? Hego-ekialdera noa, distantzia ertainean.’

Hizkuntzan kodetutakoak gizarte antolakuntzan ere eragina du

Sistema hori hizkuntzan kodetu zaie milaka urteko itsas bizitzaren oinordetza gisa. Eta gizarte antolakuntzan ere eragina du; adibidez, Kuuk Thaayorreek ekialdetik mendebaldera (eguzkiaren bideari jarraituz) antolatzen dituzte gertaerak, ezkerretik eskuinera edo atzetik aurrera egin beharrean.

Haien hizkuntzak eta kulturak agerian uzten du subjektu soziala ingurunearen zati gisa eraikitzen dutela, eta ez norbanakoa zentro auto-erreferentzial gisa hartuz.

Gizarteari buruz hitz egiten hasita, Kuuk Thaayorreak eta, oro har, Ozeaniako aborigenak gogoratzeko arrazoiak egon dira Aberri Egunean. Beraien jendartea ‘herrialde’ sistema batean txertatua ikusten dute. Horraino, esan liteke, gure pare. Are gehiago, horri, inportatu duten ingeles oinarrizkoan, ‘country’ deitzen diotenean. Baina beren gizarte, aberri edo country delako hori, ez da buruen multzoa. Ezta lur fisiko soilean erroturiko zerbait ere.

Arbasoekin, errituekin, abestiekin, gune sakratuekin, istorioekin, totemekin, kultura eskubide-betebeharrekin eta baliabideekin osatzen den harreman sare mamitsua da.

Lurralde-jabetza hutsetik haratago sentitzen dira: arbasoekin, hurkoarekin eta izadi edo lurrarekin elkarrekikotasunean eta erantzukizunean

‘Herri’ horrek hitz egiten die, irakasten die, beraien izatearen alderdi da. Ez da ‘mugak dituen lurraldean jende multzoa’. Ez da ‘komunitate antolatua, lurralde batean eta gobernu propioarekin’. Lurralde-jabetza hutsetik haratago sentitzen dira lagun horiek: arbasoekin, hurkoarekin eta izadi gisa ulertzen duten lurrarekin elkarrekikotasunean eta erantzukizunean.

Kokaleku soila edota jende soila ez den herria dutela uste dute, bizia ematen eta jasotzen duen elkar-energia. Norberaren izaera eta osasuna, horregatik, bertako pertsonen (bizidunen eta bizia izan zutenen) eta ez-pertsonen (piztien, landareen eta izadi guneen) ongizateari loturik dago. Kuuk Thaayorreek, besteak beste, badakite animalia guztiak jatorrizko gizakiak izan zirela eta, animalia bihurtuz, herrialdea gizakiei eman zietela, totem erreferentzialak bihurtuz. Energia totemiko hauek, barnean sentitu daitezkeenak, inguruko izadiaren eta norberaren izaeraren alderdi dira. Ez da izadi/izaera bereizketa binariorik, ontzi komunikatu lauso eta lasaia baizik. Horregatik, beraien identitatea eta lurrarekiko lotura bat dira. Eta horregatik bide batez, indigena hauek, munduko edozein herri indigenak bezala -esan liteke-, arbasoen lurraren zaintzailetzat hartzen dute beren burua.

Orain, gogoratu: Aberria Arbasoen Herria da eta Europako Azken Indigenak gara

Orain, gogoratu gure ‘Aberri’aren esanahia Aben Herria edo Arbasoen Herria dela (bai, badakit neologismoa dela, Sabino Aranarena). Gogoratu herri honetan Europako Azken Indigenak garenaren mito soziala dugula (eta bai, mitoa izan liteke, zenbait erro duelarik ala ez, baina hemen dugu hori, eta ez beste leku askotan). Gogoratu ere, orain dela gutxi, euskalduntasuna euskaran errotzen genuela, baina beste euskal alderdi kulturalekin osatuz (gaur egun azken horiei buruzko baieztapenak deserosoak bilakatu direlarik).

Eta gogoratu Kuuk Thaayorreak.

Zer nahi duzue… Nik, mito gisa bada ere, indigena izan nahi dut hurrengo Aberri Egunean.