Ameriketako lurralde zabalak euskal odolez ureztatuak direla erraitea ez da inolako txorakeria, azken hiru mendeetan milaka eta milaka euskaldun joan baitziren ozeanoz bestaldeko lurraldeetara bizimodu hobe baten bila. Orduz geroztik, gure diaspora handia eta zabala da, euskal erroak izateaz harro dena. Horietako bat izan genuen Hektor Txabero Haran, edo hobeto erranik, Ataualpa Yupanqui kantari handia, horixe baita berak hautatu zuen ezizena, eta historiara berarekin batera pasatu dena.
1- Haur eta gazte urteak
1908ko urtarrilaren 31n jaio zen Hektor Roberto Txabero Haran Argentinan, Buenos Aires probintziako Pergamino hirian, Hegoburu osaba-izeba euskaldunen lurretan. Bere baitan bazuen odol indioa, kriolloa eta euskalduna, bere abizenek azaltzen diguten bezala. Lehen abizena, Txabero edo Xabero, Iruñekoa omen da, eta noizbait gure hiri buruzagitik Argentina aldera abiatu zen Regino Txaberok, Hektor Txaberoren arbasoa, Ameriketara eraman zuen. Amaren aldetik, gipuzkoarrak ziren; aitona-amonak Argentinara bizimodu hobe baten bila joanak. Berak ttikitandik ezagutu zuen bere euskal jatorria eta harro aldarrikatu zuen beti.
Bere aita Jose Demetrio Txabero zen, euskal abizena zuena, baina arbaso kitxuak ere bazituena. Amak, Karmen Haran, guraso gipuzkoarrak zituen eta, haiekin batera, Argentinara gaztetxo joana zen. Aitak trenbideen sarean egiten zuen lan eta, Hektorrek bi urte zituela, Peñako geltokira bidali zuten; horregatik, Hektor Txaberoren lehen haur urteak aipatu herrian pasatu ziren, geltoki aurrean kokaturiko etxe batean bizi izan baitziren, Hektorrek bederatzi urte bete zituen arte. Gerora, familia osoa Agustin Roca hirira aldatu zen, eta, beranduago, Tucuman-era.
Haur zela, Hektor Txaberok arrabita ikasketak egin zituen Rosaenz apaizarekin, eta geroago gitarra jotzen ikasi zuen Junin hirian Bautista Almiron kontzertistarekin. Beranduago, eta zenbait maisurekin, musikaz zituen ikaspenak aberastu zituen.
2- Atahualpa Yupanquiren jaiotza
Orain arte Hektor Txabero gazteaz hitz egin badugu, hemendik goiti Atahualpa Yupanqui kantariaz mintzatuko gara, hori baita bere burua birbataiatzeko hautatu zuen ezizena, eta mundu zabalean ospe eta sonaz zabaldu zena. 1913an, eskolan zegoela, Atahualpa azken errege inkari buruzko lan bat egin zuen Hektor gazteak eta, orduz geroztik, pertsonaiaz liluratuta geratu zen. Gerora, Yupanqui gehitu zion, kitxuaz “Urruneko lurretatik zerbait kontatzera etorri zena” erran nahi duena. Eta, hortik aitzina, kantatzen zuen aldiro, izengoiti hori erabili zuen. Aita bera gazte zela zendu zitzaionez, familiaburu bihurtu zen eta zenbait lanbidetan aritu behar izan zuen: eskola maisu, tipografo, kronista eta musikari, besteak beste. Kazetaritza ikasketak ere egin zituen.
Hemeretzi urterekin bere lehen abestiak egin zituen eta hogei urterekin euskal izeneko Urdinarrain hirira abiatu zen, gitarra beso azpian eramanik. Berehala, hango agertokietan kantatzen famatua egin zen. Horretaz gain, Goldarazena etxean peoi gisa lan egin zuen.
1931n Maria Alicia Martinez lehengusinarekin ezkondu zen, eta Urdinarrainen jaio zen haien lehen alaba, Alma Alicia Txabero. Geroago, Tala hirian finkatu ziren. Ordurako, Atahualpa Yupanqui oso ezaguna zen musika arloan.
Ama euskalduna
Nolakoak izanen dira nire ama
umetan, artzaina zelarik,
ezagutu zuten harriak?
Non egonen da, nekatuta zenean,
gerizpe ematen zion zuhaitza?
Nahi nuke aurkitu, otoitz edo negar egiteko.
Egun batez kantatu nahi nuke
euskal lur maitean.
Horrela, ama, berriz izanen zaitut nirekin.
Zure odola nire zainetan dabil,
emari handiko ibaian.
Haizeak zure zuhaitzera eramanen nau.
Nahi nuke zure zuhaitza aurkitu,
bere gerizpean otoitz edo negar egiteko.
Amari egin zion kantua.
Moldapena: Joseba Aurkenerena.
3- Politikan emandako urratsak
Gazte-gaztetik euskal jatorriko Hipolito Irigoien lehendakariaren aldeko sutsua izan zen. Irigoienek hauteskunde nagusiak irabazi zituen 1916an. 1922an, Marcelo Alvear alderdikidea izan zen lehendakari hautatua, eta 1928an, 77 urte zituela, Irigoienek bigarren aldiz hauteskundeak irabazi zituen eta lehendakari hautatu zuten. Kargu horretan egon zen euskal jatorriko Felix Uriburu militarrak estatu kolpea eman zuen arte.
Hogeita hamarreko lehen urteetan, mugimenduak eta altxamenduak izan ziren diktadura militarraren aurka, Hipolito Irigoien berriz lehendakari kargura itzultzeko asmoz. Horietako batean aritu zen Atahualpa Yupanqui, Gregorio Pomar koronelarekin eta euskal jatorriko Arturo Jauretxe idazlearekin batera. Saiakerak porrot egin zuen eta, horren ondorioz, Atahualpak, Uruguain hasieran eta Brasilen gero, erbesteratu egin behar izan zuen. Emaztea, berriz, Juninera bizitzera aldatu zen lau seme-alabekin batera.
1934an Argentinara itzuli eta Rosarion bizitzen finkatu zen. 1936an bere emazteaz banandu zen. 1942an, Nenette Pepin piano-jole eta konpositorea ezagutu zuen, eta, Argentinan dibortzioa debekatuta zegoenez, Montevideon ezkondu ziren. Harekin bizi izan zen 48 urtez, zendu zen arte. Emazte honek lagundu zion abestiak egiten eta kantu-mezuak osatzen.
Garai hartan, Yupanqui Argentinako Alderdi Komunistaren kide egin zen, eta horrek arazo handiak ekarri zizkion. Peronismoaren garaian, behin eta berriz atxilotu zuten eta torturatu ondoren eskuineko eskuaren hatzak oso minduta utzi zizkioten betiko. Komunista zela eta, Peron lehendakari izan zen bitartean, Argentinan kantatzea debekatu zioten. 1949n Frantzian eta Europako beste zenbait herritan barna ibili zen kontzertuak ematen. 1950eko uztailaren 7an, arrakasta ikaragarri handia lortu zuen Parisen eman zuen kontzertuarekin, eta, horren ondorioz, Chant du Monde grabazio sareak disko bat plazaratu zion, Europan arrakasta handia izan zuena.
1952an, Buenos Airesera itzuli zenean, alderdi komunistarekin zituen loturak puskatu zituen eta, horri esker, askoz errazago egin zitzaion irratietan kontzertuak eman ahal izatea.
4- Atahualpa Yupanqui Euskal Herrian
1968an, hirurogei urte zituela, Europan hainbat eta hainbat kontzertu eman zituen, eta Euskal Herrira zenbait alditan hurbildu zen, hau da, bere amaren aberrira, berak idatzi zuen bezala. Harreman estuak izan zituen Ez dok amairu mugimenduko euskal kantariekin, eta Mikel Laboak Yupanquiren zenbait abesti kantatu zituen. Batez ere, Piedra y camino / Harria eta bidea izenekoa zuen gogoko.
Atahualpak maite zuen Euskal Herrian barna, alde batetik bestera, anonimato osoz ibiltzea, eta herritarrekin mintzatzea. Horrela ibili zen Iruñea aldean, Bilbon, Donibane Lohizunen…. eta gure artean ospetsuak izan ziren kontzertuetan parte hartu zuen. Euskal paisaiaz liluratuta zegoen, bere idatzietan aitortu zuen bezala.
Horra hor Mikel Laboak kantatzen zuen Harria eta bidea kantuari egin diodan euskarazko itzulpena:
Harria eta bidea
Mendixkatik behera nator,
bidea eta harria.
Ariman korapilaturik
tristura bat dakart, laztana.
Ez zaitudala maite diote.
Ez erran horrelakorik.
Beharbada ez duzu nehoiz ulertuko
zergatik urruntzen naizen zugandik, laztana.
Halabeharra da, patua,
bidea eta harria.
Erromes nauzu amets
zahar eta eder batean, laztana.
Zoriona bilatzen dudan arren,
penetan bizi nauzu,
eta gelditu behar dudan aldiro,
pittaka-pittaka oinez banoa, laztana.
Batzuetan ibaiaren antzekoa nauzu,
kantari iristen bainaiz,
eta nehork jakin gabe, laztana,
negarrez urruntzen naiz.
Halabeharra da, patua,
bidea eta harria.
Erromes nauzu amets
zahar eta eder batean, laztana.
5- Atahualpa Yupanquiren azken urteak
Atauhalpa Yupanqui kantari eta konpositore naro eta oparoa izan zen. 51 disko grabatu zituen eta 1.200 kantu baino gehiago zabaldu. Horretaz gain, liburu batzuk ere plazaratu zituen. Kantari bikaina, mezu-hedatzaile aparta eta luma ederreko idazlea izan zen, Argentinako kulturan ezinbesteko artista.
Yupanqui beti kokatu zen behartsuenen alde eta haiei kantatzen die bere abestietan. Ez zen folklorista izan, giza baloreen defendatzaile sutsua baizik. Drama soziala landu zuen, ekintza poetiko eta filosofiko gisa, salaketa gordinean eta panfletoan erori gabe.
Bere lan etnografiko handia hirurogeiko hamarkadan burutu zuen, eta bere mezuak kontzertu eta diskoen bidez hedatu zituen, bai Ameriketan eta bai Europa zaharrean. 1963-1964an kantari ibili zen Kolonbian, Japonian, Marokon, Egipton, Israelen eta Italian barna, sekulako sona eta arrakasta bereganatuz. 1967-68an Espainian, Euskal Herrian eta Frantzian barna ibili zen kontzertuak eskaintzen. Hori dela eta, bizilekua Parisen hartu zuen.
Laurogeiko hamarkadaren erdi aldean, Argentinan demokrazia berreskuratu zutenean, Argentinara itzuli zen. 1985ean Konex sari ofiziala jaso zuen Buenos Airesen eta 1986an Frantziako gobernuak Arte eta Letretako Ordenaren Zaldun gisa izendatu zuen. 1987an Tucumango Unibertsitate Nazionalak omenaldi handia eskaini zion. 1989an, Buenos Aireseko ospitalean bihotzeko minaz artatu zuten, eta, oraindik indarrik gabe zegoela, 1992an, Frantziara joan zen kontzertu bat ematera. Nimesen kantatzen ari zela, arrunt gaixotu zen, eta maiatzaren 23an zendu zen. Idatzirik utzi zuen bezala, gorpua Argentinara eraman zuten, eta Cerro Coloradon zuten ehortzi, Europako haritz eder eta sendo baten azpian, hau da, euskaldunek gurtzen duten haritz eder horietako baten gerizpean. Joxe Mari Iparragirrek kantatu zuena maiz entzuten da Yupanquiren hilobi aldean : “…eman ta zabal zazu, munduan frutua, adoratzen zaitugu Arbola santua!”
