Alfonso Sastreren jaiotzaren mendeurrenean, haren obra eta konpromiso intelektuala gogora ekartzea ez da iraganeko sortzaile handi bati omenaldia egitea soilik, gure garaia ulertzeko eta munduaren bidegabekerien aurrean zer jarrera hartu behar dugun gogoratzeko aukera ere bada.
Ehun urte bete dira 2026 honetan Alfonso Sastre jaio zenetik. Ehun urte igaro dira, beraz, XX. mendeko antzerkigile eta pentsalari esanguratsuenetako bat gure artera etorri zenetik. Baina haren jaiotzaren urteurrena ez da egutegiko efemeride hutsa. Sastreren obra irakurtzeak eta haren ibilbidea gogoratzeak gaurkotasun beteko galderak dakartzate gogora, honakoak, zer egin dezake arteak bidegabekeriaren aurrean?, zein da intelektualaren erantzukizuna gizartearen krisien aurrean? eta, batik bat, zer leku dute askatasunak, berdintasunak eta justiziak gure bizitza kolektiboan?
Sastreren bizitzak eta literaturak erantzun irmoa utzi ziguten galdera horien aurrean, alegia, pentsatzea ez dela munduari begira gelditzea, eta idaztea ez dela errealitatea deskribatzea bakarrik. Aitzitik, literatura, haren esanetan, kontzientziak astintzeko, boterearen gehiegikeriak salatzeko eta gizartea bere kontraesanen aurrean jartzeko tresna bihurtu zen.
Antzerkia, kontzientzia pizteko tresna
Gaztetatik, Alfonso Sastrek antzerkiaren egitekoari buruzko ikuspegi zorrotza garatu zuen. Ez zuen arte dramatikoa entretenimendu hutsera mugatu nahi izan eta, bada, gizartea ulertzeko, baita eraldatzeko ere, gaitasuna aitortu zion. Horregatik, haren ibilbidea inkonformismoak, salaketa sozialak eta antzerkiaren hizkuntza berritzeko borondateak markatu zuten.
Haren idazkerak zentsura frankistarekin talka egin zuen behin baino gehiagotan, botereari deseroso egiten zitzaizkion galderak plazaratzen zituelako
Escuadra hacia la muerte, La mordaza eta Guillermo Tell tiene los ojos tristes lanek Espainiako gerraosteko dramaturgiaren erreferente bihurtu zuten. Haren idazkerak zentsura frankistarekin talka egin zuen behin baino gehiagotan, botereari deseroso egiten zitzaizkion galderak plazaratzen zituelako. Sastre ez zen egokitzeko erraztasunaren bila ibili, ezta isiltasuna erosotasunarekin nahastu ere. Haren konpromiso etikoak literaturaren eta politikaren arteko harremana lehen lerrora ekarri zuen, arteak bere garaiko gatazkei bizkarra eman ezin ziela aldarrikatuz.
Konpromiso hori ez zen, ordea, une jakin bateko jarrera edo gaztaroko pasio hutsa izan. Bizitza osoan eutsi zion errealitateari begirada kritikoaz so egiteko beharrari. Horixe da, hain zuzen, haren ondarearen indargunea, obrak ez direla garai baten lekukotasun historiko hutsak, orainaldian ere galderak egiteko eta gure ziurtasunak zalantzan jartzeko gonbita direla aldarrikatzea baizik.
Kant, Sastreren begietatik: modernitatearen krisia eta askatasuna
Sastreren pentsamenduaren zabaltasuna antzerkiaren esparrutik harago ere iristen da. Horren erakusgarri da 1985ean idatzitako Emmanuel Kanten azken egunak antzezlana (orduan euskarara ekarri nuena eta 2008an Artezbalaik argitaratutakoa). Testu horretan, filosofo alemaniarraren azken egunak abiapuntu hartuta, modernitatearen kontraesanak eta gure gizartearen krisia aztertzen ditu, tragikotasuna eta komedia uztartzen dituen metafora dramatikoaren bidez.
Sastreri interesatzen zaiona ez da Kant historiako pentsalari handi gisa goraipatzea bakarrik, haren ideiek gaur egun zer esateko duten aztertzea baizik. Kanten pentsamenduak askatasunaren, berdintasunaren, etikaren eta antolaketa politikoaren inguruko galderak jartzen ditu mahai gainean. Errepublika, botereen banaketa, herritarren eskubideak eta nazioarteko bakea ez dira iraganeko eztabaida abstraktuak, ez horixe, gizarte bidezkoagoa eraikitzeko ezinbesteko gaiak dira.
Modernitateak aurrerabidearen izenean eraikitako ereduak krisian daudenean, arrazoiak, zientziak edo garapen ekonomikoak berez ez dute bermatzen gizarte zuzenagorik
Sastrek, Kanten irudia berreskuratzean, pentsamendu filosofikoa errealitatearen aurrean kokatzen du. Ez zaio iraganeko ideiak bere horretan gordetzea interesatzen, haien bidez oraina hobeto ulertzea baizik. Modernitateak aurrerabidearen izenean eraikitako ereduak krisian daudenean, arrazoiak, zientziak edo garapen ekonomikoak berez ez dute bermatzen gizarte zuzenagorik. Aurrerapenaren neurria ez da ongizate materiala soilik, askatasuna, berdintasuna eta herritarren eskubideak ere kontuan hartu behar direlako.
Hor dago Sastreren pentsamenduaren gaurkotasun handia, oraindik irmo bezain zutik. Mundua ikuskizun bihurtzeko joera nagusitzen denean, herritarrok ikusle huts izatera kondenatuta ote gauden galdetzen digu. Baina haren proposamenak beste norabide batzuk iradokitzen ditu, hauek, errealitatea aztertu, haren kontraesanak ulertu eta gure erantzukizuna geure gain hartu behar ditugula gogoratzea. Intelektualaren lana ez da urrutitik komentatzen gauzatzen dena, baizik eta galdera deserosoak egiten eta alternatibak pentsatzeko aukerak zabaltzen dituena.
Intelektualaren lana ez da urrutitik komentatzen gauzatzen dena, baizik eta galdera deserosoak egiten eta alternatibak pentsatzeko aukerak zabaltzen dituena
Kanten eta Sastreren arteko elkarrizketa horretan, gainera, ez dago pentsamendua dogma bihurtzeko asmorik. Aitzitik, iraganeko ideiak berrirakurtzeak gure garaiko arazoak hobeto ulertzeko balio behar du. Hori da antzerkiaren eta filosofiaren arteko zubiak eraikitzearen balioa, honakoa, eszenatokian agertzen diren gatazkak pentsamendura eramatea, eta pentsamenduak, berriz, errealitatean jarduteko erantzukizuna gogoraraztea.
Isiltasunaren aurka, etorkizunari begira
Alfonso Sastreren mendeurrena ospatzea haren obra eta bizitza osatzen duten alderdi horiek guztiak elkarrekin ulertzea da.
Sastreren ondarea ez da, beraz, iraganari dagokion oroitzapen estetiko edo estatiko bat. Haren lanek oraindik ere galderak eragiten dizkigute, eta horixe da obra bizi baten ezaugarri nagusietako bat. Antzerkiak boterearen eta gizartearen kontraesanak erakusten dizkigu; Kanten inguruko gogoetak askatasunaz, berdintasunaz eta aurrerabidearen mugez pentsatzera gonbidatzen gaitu; Euskal Herriarekiko loturak, berriz, intelektualaren eta komunitatearen arteko harremana gogorarazten digu.
Mendeurrena, hortaz, aukera egokia da Alfonso Sastreri aitortza egiteko, baina baita haren galderak berriro geure egiteko ere. Zer egin dezakegu bidegabekerien aurrean?, zer erantzukizun dagokigu herritarroi?, nola eraiki askatasuna eta berdintasuna benetan bermatuko dituen gizartea? Galdera horiek ez dute erantzun errazik, baina Sastreren ibilbideak erakusten digu horiei aurre egitea dela pentsamenduaren eta sorkuntzaren egitekoetakoa.
Alfonso Sastreren mendeurrena ez dadila izan iraganeko handi bati egindako omenaldi hutsa. Izan dadila antzerkiaren, pentsamendu kritikoaren eta konpromiso etikoaren aldeko aldarria, askatasunaren, berdintasunaren eta isiltasunaren aurkako hitzaren aldeko ospakizuna, beraz.
