Lehenik etorri ziren… Martin Niemöller (1892-1984) artzain luteranoak idatzitako poema da. Naziak boterera igo zireneko alemaniar intelektualen koldarkeriari buruzkoa da, eta botereratze horren ondoren gertatu zen aukeratutako eta taldez taldeko helburuen purgari buruzkoa. Jatorrizko poemaren egokitzapen asko argitaratu dira hainbat hizkuntzatan, bakoitza bere espiritu aldaketekin. Jazarpena, errua eta erantzukizuna bezalako gaiak jorratzen ditu. Niemöllerren hitzaldiaren bertsio ezagunenak 1950eko hamarkadan zirkulatzen hasi ziren poemak dira. Honako testu hau da diskurtso haren bertsio poetiko ugarietako bat:
«Naziak komunistak eramatera etorri zirenean, isilik geratu nintzen, ez bainintzen komunista.
Sozialdemokratak espetxeratu zituztenean, isilik geratu nintzen, ez bainintzen sozialdemokrata.
Sindikalisten bila etorri zirenean, ez nuen protestarik egin, ez nintzelako sindikalista.
Juduak eramatera etorri zirenean, ez nuen protestarik egin, judua ere ez nintzelako.
Nire bila etorri zirenean, ez zegoen protesta egin zezakeen beste inor».
Niemöllerrek testuaren hainbat bertsio sortu zituen. 1946an idatzitako lehen diskurtsoek komunistak, paziente sendaezinak, juduak edo Jehovaren lekukoak eta Alemania naziak okupatutako herrialdeetako zibilak zerrendatzen dituzte. Dokumentatutako lehen bertsioan (1955), eta ondorengo beste batzuetan, katolikoak ere izendatu zituen.
«Esan al dezakegu ez garela errudun edo erantzule?»
Bertsio guztietan, inpaktua kontu handiz eraikitzen da, talde txikienetik, urrunenekotik, talde handienera, juduenera, eta, ondoren, bere burura. Niemöllerrek 1946ko urtarrilaren 6an konfesatu zuen bere burua Frankfurteko Eliza Aitortzailerako hitzaldian, eta horren itzulpen partziala da hau:
«Niemöller artzaina kontzentrazio-esparru batean sartu zutenean, 1937. urtea zen; kontzentrazio esparrua inauguratu eta ireki zenean, 1933. urtea zen, eta esparruetan sartu zuten jendea komunista zen. Nori axola zitzaion? Bagenekien, egunkarietan inprimatuta zegoen. Nork altxatu zuen bere ahotsa? Guk, eliza protestanteak, pentsatzen genuen: komunistak, erlijioaren aurkariak, kristauen etsaiak. – Haien zaindaria izan behar dut?. Gero gaixoez libratu ziren, sendaezinak deiturikoez. – Noski, gogoratzen dut kristaua zela zioen pertsona batekin izandako elkarrizketa. Esan zuen: Agian zuzena da; gaixo sendaezin horiek Estatuaren dirua baino ez dute balio, zama bat besterik ez dira beraientzat eta beste batzuentzat. Ez al da hobe interesdun guztientzat ingurutik (gizartetik) kentzen badituzte? – Horrek bakarrik ohartarazi gintuen gu, eliza. Orduan hasi ginen pribatuan hitz egiten, baina gure ahotsak berriro isildu ziren jendaurrean. Esan al dezakegu ez garela errudun/erantzule? Juduen jazarpena, okupatutako herrialdeak tratatzeko modua edo Greziako, Poloniako, Txekoslovakiako edo Holandako gertakariak, egunkarietan idatzi zirenak. Uste dut guk, eliza konfesatzaileko kristau garen aldetik, arrazoi guztiak ditugula esateko: mea culpa, mea culpa!. Hitz egin izan banu neure biziaz ordaindu behar izango nuelako aitzakiarekin hitz egin dezakegu horretaz».
Bekennende Kirche 1934an Alemanian sortutako kristautasun protestantearen mugimendu bat izan zen, elizen gaineko nazien kontrol saiakerari aurka egiteko
Eliza Konfesatzailea edo Konfesioaren Eliza (Bekennende Kirche alemanez) 1934an Alemanian sortutako kristautasun protestantearen mugimendu bat izan zen, elizen gaineko nazien kontrol saiakerari aurka egiteko. 1976an, elkarrizketa batean, poemaren jatorriari buruz galdetu zitzaion Niemöllerri, eta honako erantzun hau eman zuen:
«Ez zegoen esan nuenaren aktarik, ezta kopiarik ere, eta baliteke beste modu batean formulatu izana. Baina ideia hau zen, nolanahi ere: komunistena, hori lasai gertatzen utzi genuen; eta sindikatuena ere gertatzen utzi genuen; eta sozialdemokratei ere gerta zekien utzi genuen. Hori ez zen gure kontua. Eliza ez zen politikaz batere arduratzen une hartan, eta haiekin ere ez zuen zerikusirik izan behar. Eliza Konfesatzailean ez genuen per se erresistentzia politikorik irudikatu nahi, baizik eta Elizarentzat zehaztu nahi genuen “hori ez zela zuzena”, eta ez zela bidezkoa izan behar Elizan. Horregatik, 33. urtean, Artzainen Larrialdiko Federazioa (Pfarrernotbund) sortu genuenean, laugarren puntu bezala jarri genuen sorrerako gutunean: ministroen aurkako ofentsiba bat egiten bada eta, judutar leinukoak direlako (Judenstämmlinge), ministro gisa kanporatuak badira, edo horrelako zerbait, orduan Eliza bezala hau bakarrik esan dezakegu: ez! Eta hori zen orduan obligazioaren laugarren puntua, eta hori izan zen, ziurrenik, Eliza Protestantetik zetorren lehen erabaki kontra-antisemita». (Martin-Niemöller Fundazioaren ustez, hori da diskurtsoaren bertsio “klasikoa”).
Hitler Estatua erlijioaren gainetik jartzen tematu zen
Martin Niemöller Alemaniako artzain eta teologo luteranoa izan zen, 1892an Lippstadten jaioa. Niemöller antikomunista izan zen eta hasiera batean Adolf Hitler boterera igotzearen alde agertu zen. Baina Hitler Estatua erlijioaren gainetik jartzen tematu zenean, Niemöller desilusionatu egin zen.
Hitlerren kontrako elizgizon alemaniar talde bateko buru bihurtu zen Niemöller. 1937an atxilotu egin zuten eta azkenean Sachsenhausen eta Dachauko kontzentrazio-esparruetan konfinatu zuten. 1945ean aliatuek askatu zuten. Niemöllerrek Alemanian jarraitu zuen bere karrera elizgizon gisa eta, Bigarren Mundu Gerraren ondoren, Alemaniako herriarentzako penitentziaren eta adiskidetzearen ahots nagusi gisa. Bere adierazpena, batzuetan poema gisa aurkeztua, aski ezaguna da, maiz aipatzen da eta eredu herrikoia da apatia politikoaren arriskuak deskribatzeko.
Gaur egun, beste kasu askoren artean, dakigunez, Palestinakoa da presenteen dagoena. Pertsona batzuek nahiago dute ezer ez esan, palestinarrak ez direnez edo/eta musulmanak ez direnez, nahiago dute beste alde batera begiratu. Ez dira konturatzen horrek berdin dionik; bidegabekeriak salatu egin behar dira eta biktimekin solidarioa izan. Bestela, nork bermatzen dizu egunen batean ez zarela zu izango biktima, eta, zuk orain bezalaxe, beste batzuek zure alde ahotsik ez altxatzea?
PALESTINA ASKATU! EUSKAL HERRIA ASKATU!
