XIX. eta XX. mendeetan, milaka izan ziren Estatu Batuetako mendebaldera bizimodu hobe baten bila joan ziren euskaldun gazteak. Batzuk urrearen sukarrak deiturik ibili ziren metal preziatua bilatzen, baina gehien-gehienak artzain aritu ziren hango lurralde zabal eta bakartietan. Batzuk, diru pixka bat eginik, Euskal Herrira itzuli ziren, baina gehienak han gelditu ziren betiko, ezin itzuliz. Eta bakardade handi hartan, lurralde zabal haietan, askok osasuna eta baita burua ere galdu zuten. Horixe da Txomin Malaxetxebarria gizaburuagarrari gertatu zitzaiona.
1. Amerikar ametsaren bila
Txomin Malaxetxebarria Bizkaiko Gizaburuaga herrian jaio zen 1892. urtean familia baserritar batean eta, 1912an, hemeretzi urterekin, Nevadara abiatu zen etorkizun hobe baten bila, orduan Euskal Herriko gazte askok egiten zuten bezala. Urte haietan, Gizaburuagako 90etik goiti gizon-emakumek egin zuten bide bera. Urte hartako martxoan New Yorkera iritsi eta handik Nevadara joan zen, Humboldt konderriko Paradise Valley-ra, han jadanik bere bi anaia bizi baitziren. Berehala hasi zen artzain aipatu herrian, eta hango basamortuetan eta hango bakardadean aritu izan zen lanean 40 urte luzez.
XX. mendearen hastapenetan, milaka euskaldun gazte joan ziren Nevada, Montana, Idaho eta Kaliforniara. Horietako batzuk, dirua eginda, Euskal Herrira itzuli ziren, beste batzuk han geratu ziren bizimodu goxoa atzemana, baina beste asko han gelditu ziren, urruneko lurralde haietan, bakardadean, miseria gorrian eta ezin itzuliz. Azken horietako bat izan zen Txomin Malaxetxebarria gizaburuagarra. Txominen anaiak, diru pixar bat eginik, Euskal Herrira itzuli ziren, Gizaburuagara, hain zuzen, baina Txominek ez zuen zorte bera izan, eta hango bakardadean gelditu zen betiko.
Ez zekien ingelesez, euskaraz baizik, eta horrek bere isolamendutik ateratzea zailtzen zion. Bakarrik bizi zen basamortuan artaldearekin, zaldiarekin eta zakur fidelarekin, tarteka, eta oso gutxitan, urrutiko ostatuetan beste euskaldunekin biltzen bazen ere. Hango bakardadeak eta hango bizi baldintza gogorrek izaera aldatu zioten. Gero eta zakarragoa, bortitzagoa eta bakartiagoa bilakatu zen.
1947an, Nevadako iparraldeko ostatu batean zegoela, liskar bat izan zuen beste bizkaitar batekin, Ereñoko Klaudio Iturriagarekin, hain zuzen. Bazkaltzen ari zirela, haserretu egin ziren eta Malaxetxeberriak ereñarra buruan jo zuen. Horren ondorioz, Iturriaga ospitalera eraman behar izan zuten. Poliziek gizaburuagarra atxilotu eta urte biko kartzela eta 5.000 dolarreko kalte-ordaina ezarri zizkioten. Espetxean zegoela azterketa psikiatrikoa egin zioten. Libre atera zenean, diru sosik ez, eta ospe txarra zuela eta, inork ez zion lanik ematen. Hortik aurrera, alderrai bizi izan zen Humboldt konderrian barna. Alde batetik bestera, pobre eta esperantzarik gabe.
2. Tragediaren tenorea
1951n, kalean behartsu bizi zenez, Winnemuccako ospitalean sartu zuten bere borondatearen kontra. Handik zenbait egunetara, bere burua itxi zuen komun batean eta ateratzeari uko egin zion. Ospitaleko langile batek komuneko atea bortxaz zabaldu zuen eta, orduan, Txominek hoditeriatik askatu zuen burdina batez langilea zafratu eta ihes egin zuen. Ihes bidean, beste paziente bati hainbat kolpe eman eta hil egin zuen. Gauza bera egin zuen gero, bidean topatu zuen erizain batekin.
Azkenean, hainbat lagunen artean menderatu zuten eta poliziek kartzelara eraman zuten. Epaileek, burua galduta zuela onartu arren, hiltzailetzat jo zuten eta gas ganberara kondenatu. Carlos Cityn hil zuten estatuko gas ganberan, 1952ko azaroaren 13an. Hil aurretik bi apaiz katolikorekin bilduta egon zen eta haiekin batera otoitz egin zuen. Heriotzaren momentuan, Gardnervilleko Overland Hoteleko nagusia zen John Etxemendi euskalduna izan zen bertan. Txomin Malexetxebarriak orduan 58 urte zituen eta Nevadan gas ganberan hil zuten hogeita bosgarren pertsona izan zen. Modu horretan hil zuten lehena ere euskalduna izan zen, Gregorio Arellano izeneko nafarra.
1989an inauguratu zuten, Nevadako Renon, Nestor Basterretxeak euskal artzainen omenez eta oroitzapenez egindako eskultura ederra. Izan dadila hango bakardadean, bizimodu gogorretan, bizitza eman zuten ehunka euskal artzainen jakile eta lekuko isila. Ameriketara joan zitzaizkigun anai-arrebak beti gogoan!
