Irakaskuntza publikoan emandako nire azken urteetan, azken teknologiak erabiltzeagatik — arbel digitala –, Euskal Herriko eta Espainiako Historia Garaikidea irakasgaia gela batean egiten genuen eta, horregatik, gelak berak Historia izena zeukan. Urte batean, ikasturtea erdi partean zegoela, ikasle batek kartela berregin zuen eta “tristeak” gehitu zuen. Ikasle batek adierazi zuen, guztiok jakin dezagun, iragana istorio tristez beterik dagoela. Hor iraungo zuen betetze lanak.
Garai hartan argi zegoen, nire ikuspuntutik, irakasle bezala nuen lana ez zela ikasleei Historiako heroiak ezagutaraztea, Historiaren heroi eta pertsonaia miresgarri omen ziren horiek zabaldutako miseria eta herritarren zapalkuntza baizik; beste modu batean esanda, narrazio historikoaren argia eta itzala. Ez gerraren irabazleak solik, horiekin batera galtzaileak ere bai. Ez gertaera liluragarriak, gizartearen bilakaera baizik. Ez ahaltsuei komeni zaiena, errealitatea baino. Uste dut ikasle askok ulertu zutela mezua, pertsona arrunt guztiok galtzaileak baikara, eta badakigu. Horrela espero dut, behintzat.
Boteretik bultzatutako guda guztiek adostasun bitxia dute eta pertsonak beti prest daude errege edo nazioaren izenean hiltzeko
Oro har, hauxe ulertu behar dugu: estatu-egiturek sortzen dituzten gezurrak armiarma-sare sotila dira. Horren bidez, boteretik bultzatutako guda guztiek adostasun bitxia dute eta pertsonak beti prest daude errege edo nazioaren izenean hiltzeko, ahapeka heroiak deituta, heroi txikiak. Gehienetan heroi handiak irabazleak baitira eta, teorian hiltzeko prest badaude ere, beti bizirik ateratzen dira. Buruzagiez ari naiz.
Besteek, behekoek, hildako arruntek, eskubidea izango dute beren izena monumentu batean kokatzeko, agian. Edonola ere, ez da Espainaren kasua, nazio asmatu horren alde aritu ziren pertsona horiek, soldaduek, ez dutelako izan leku bat izena gogoratzeko ere. Egia esan, ezta zerrenda ziztrin batean agertzeko ere, XIX. eta XX. mendeetako espainiar estatu berriak ez baitaki nortzuk izan ziren bere izenean hil zirenak, eta bost axola. Are gutxiago abizen ulertezinak zituztenak, euskaldunak. Guztiak kanoi-bazka baino ez. Estatu Batuetan edo Frantzian, ordea, badaude; oroitarrietan aurki daitezke. Baina, gehienez, izen zizelkatua da moztutako bizitza batetik aurkezten den guztia. Hor ez daude sartuta hildakoari ukatu zizkioten ametsak, bizipenak, nahiak eta zahartzaroko heriotza duina.
Behekoei esker dira irabazle estatuak, baina meritua ez da soldaduena, milizien buruena baino: hitz batean esanda, generalena, genozidena ez esateagatik. Horiek harro agertzen dira, eta eskubide bereziak dituzte (betiko poltsiko kontua) nazioa defenditzeagatik, basakeriak zurituta estatu arrazoia omen denagatik. Tamalez, eta gezurra badirudi ere, militar genozidak zenbaitetan gogoratzen ditugu, esate baterako, Espainiako hiriburuan dauden zenbait kale izenetean. Noski, Iruñeko ziudadelatik hiria bonbardatu zuen militarraz ari naiz, eta ekintza bortiz eta justifikaezin horren ondorioz erail zituztenak gogoratu beharra dago. Gogoratu, jarraian ekintza bera arbuiatzeko. Baina desagertuak ahaztuak ditugu, Espainiako duke, konde eta bizkonde izendatua izan zen Leopoldo O’Donnell hiltzailea ez bezala.
Ez al genituzke Historiako genozida guztien izenak espazio publikotik kendu behar?
Eta hilabetero genozida horien berri dugu; demagun, uztailean (gaztelaniaz julio) edo abuztuan (gaztelaniaz agosto), biak Julius Caesar eta Octavius Augustus erromatar enperadoreak gogoratzeko. Kontua ez da bakarrik bi horiek milioika pertsona erail zituztela, ezta neurririk gabeko heriotzak eta sufrimenduak hedatu zituztela ere; azkenik, Erroman bertan desfile baten bidez harrotasunez ospatu zuten amaigabeko odol-isurketa, “triunfo” deitua. Besteen odolarekin, arrakastaren lilura. Ez al genituzke Historiako genozida guztien izenak espazio publikotik kendu behar?
Orain, eskuma muturrekoak iraganeko mamuak astintzen ari dira. Irakasleok gure azalpenetan estatuen heroiak agertu behar ditugu, esaterako Hernán Cortés edo Pizarro goraipatu, baina zehaztu gabe pertsona horiek ez zutela estatu baten izenean lan egiten, errege baten izenean baino. Ez dira espainartasunaren adibideak, batetik Espainia ez zegoelako, XIX. mendeko asmakizuna baita, eta bestetik menpekoen patua bete besterik ez zutelako egiten, erregea zerbitzatzea, hain zuzen, morroi bati zegokiona. Eta, morroiarena eginez, indigenak milaka erail zituzten, errege-arrazoiaren izenean eta fedearen aitzakiarekin.
Badakigu noizbehinka basakeriak agertzen direla gizarte batean, gizarte kultua eta aberatsa izanda ere, adibidez XX. mendeko 30eko hamarkadako alemaniar gizartea. Are gehiago, besteak — gutxiengo bateko kideak — etsai bezala aurkezteko joera nazkagarria ezagutzen dugu, pertsona horiek bereizteko eta erailtzeko nahiaren justifikazioa izango bailitzan, gizabideak txerto baten iraungitze-data balu bezala.
Pertsonak irrimarra bihurtu dira, borragoma batekin desagerrarazteko prest
Hotzikara sentitu dut jakitean maistra bat eskuma muturreko alderdi irrazional horren hautagia dela Espainia aldean. Eta amorrua ere bai, gogora baitatorkit Alemaniaren kasua eta zer egiten zuten maisu-maistrek ikasle desberdinekin, juduekin (eskolatik kanporatu), eta nola manipulatzen zuten maisuek gazteria. Baina ez errealitate anitza azalduz eta ulertzen saiatuz, eta besteekiko enpatia landuz, desberdina denarekiko mugarik gabeko gorrotoa zabalduz baizik.
Telebistan entzun eta ikusi dut israeldar ume bati egindako itauna, behin umeak berak esanda palestinarrak ez direla pertsonak: Zergatik uste duzu palestinarrak ez direla pertsonak? Eta erantzun argia eta ikaragarria, eskolan eta etxean ikasitakoa: kiratsa darielako. Alemaniako iraganetik ateratako oihartzuna zirudien, baina han palestinarren lekuan juduak. Beraz, pertsonak irrimarra bihurtu dira, borragoma batekin desagerrarazteko prest. Ukatuak izan diren ez-pertsona horiek milaka hiltzen ikusi ditugu, etxe hondoratu baten adreilu apurtuak bezala, azken urteetan.
Gazan, Ukrainan, Iranen, Afrikako zenbait herrialdetan, badakigu nortzuk diren etsaiak, eta akabatu behar ditugunak, besteak. Jakina, baldin eta Historiaren alde zuzenean bagaude. Hori da erasotzaileek behin eta berriz zurbildu gabe aldarrikatzen dutena: beste ezezagun horiek direla gure gizarteak arriskuan jartzen dituztenak. Eta, horregatik, Mendebaldekoek erail egin behar ditugu.
Hizkuntza-guda sakonean ere murgilduta gaude, gizarte-sare eta hedabideen bitartez, gizartearen mamian faxismoaren mezua eta joera berreraikitzen
Bitartean, gizakiok guda zuritzeko kontzeptuak asmatu ditugu, “gerra krimena”, esate baterako, hildakoen maila jasanezina dagoenean, gerra bera krimen ezin zurituzkoa izanda; balizko “erasoaldiaren prebentzioa”, gudaren justifikaziotzat emanda; edo “gizartearen defentsa” irmoa gure ziurtasuna bermatzeko, gizaki dudatiak bide egokitik abiarazteko helburuarekin plazaratuta. Azken hamarkadetan hizkuntza-guda sakonean ere murgilduta gaude, gizarte-sare eta hedabideen bitartez, gizartearen mamian faxismoaren mezua eta joera berreraikitzen. Hizkuntza manipulazioa ez da txantxetakoa, Klemperer katedradun juduak azaldu zigun moduan III Reich-aren Lengoaia izeneko liburuan, Bergman zine zuzendariari jarraituz (Sugearen arrautza filma).
Eufemismoak aparte utzita, horien gainean beste kontzeptu bat jarri beharko genuke: guda psikopata, milaka herrikide heriotzara eramaten dituena. Horixe da heriotza merezi duen bakarra. Behin horrekin erlazionatutako istorio bat irakurri nuen, Ameriketako larre handietako autoktonoen tribu batean gertatutakoa. Ez dakit nork bildu zuen narrazioa. Kontua da tribuko buruzagi bat edozein egoeratan indarkeria erabiltzeko prest zegoela eta gogorkeria azken mailaraino eramaten zuela. Tribuko gizon adinduak, kezkatuta, bildu egin ziren eta zentzugabeko biolentziaren kontrako irtenbide bakarra erabaki zuten: gizon bortitza akabatzea. Izan ere, askoz garrantzitsuagoa zen gizatasuna, ondoko tribuekiko harremanak bakean oinarritzea, alegia.
Betiko eta gaurko Historia ikuskatuta, azken gogoeta proposa daiteke: egunero Historia egiten ari gara, baina zer da Historia? Ez al da geopolitika merkea, ez besterik? Ez al da geopolitika justifikatzen saiatzen den diziplina? Hots, azaltzea nola herri batzuen destinoa besteak menderatzea den eta beste herri batzuena menderatuak izatea. Hortik abiatuta esan dezakegu Historia herrien mendekotasuna eta desegite prozesua azaltzen duen giza zientzia – negargarria – dela. Eta, definizio hori onartzen ez badugu, beste modu honetan erran dezakegu: Historia kakazarra da. Gure gizartea gehiago kakaztu nahi dutenak ate-joka daude.
