Iruña-Veleiako indusketetan bi aro bereiz daitezke: lehenengoa, XX. mendearen hasieratik 2008ko azaroaren 19ra artekoa (Verastegui, Gratiniano Nieto, J. Carlos Elorza eta Eliseo Gil Zubillagak eta Idoia Filloyk zuzendutako LURMEN). Haien indusketa-eredua klasikoa zen: eskuzkoa, lanabes xumeekin — paletak edota aitzurtxoak — galbahea, eskorga, taketak, kordelak. Horrela industuta lortutako objektuz beteta daude arkeologia museoak munduan. Iruña-Veleiako kasuan, beste milaka gauzaz gain, polemika antzua eragin zuten 400 bat grafito daude (ik. Grafitoak gaika).
Bigarren ereduan makinak hartzen du protagonismoa. Iruña-Veleian, EHUko arkeologia katedraduna den Julio Núñez Marcén-ek eman zion hasiera eredu honi 2010ean, Eliseo Gil kanporatu ondoren Arabako Foru Aldundiak (AFA) aztarnategiko zuzendari izendatu zuenean. Aurrekoen lan egiteko era baztertu eta hondeamakinatzar bat eta bi kamioi jarri zituen lanean: hondoko harria jo arteko lurra kamioietan kargatu eta zuzenean zabortegira (ik. Inaugurazioaren irudi ikusgarriak Youtuben).
Josetxo Mendiak eta Aitor Lasagabasterrek urte batzuk daramatzate AFAk agindutako indusketak bideoz erakusten. Azkena abendukoa da (Iruña Veleiaren txikizioa dokumentatzen 2025) eta, bertan, azken 16 urteotan aztarnategian egin dituzten hondeamakina bidezko lanak erakusten dituzte: 9 interbentzio 13.500 bat m2 hartuz. Banan-banan, bakoitzaren deskribapen labur bat eginez, hona Josetxoren esaldi batzuk: “estratu guztiak aurretik eraman dituzte”, “2.000 urteko historia hankaz gora bota dute”, “dena zabortegira, galbahean pasa gabe”, “bai Gratiniano Nietok, bai Elorzak, bai LURMENek harresiari atxikita aurkitu zituzten edifikazioak aurretio eraman ditu eskabadorak”, “hemen V. mendeko haur-hilobiak zeuden”, “eskabadora sartzen dugunean ondarea galdu egiten da”, “aztarnategi honek Babes Gorena dauka eta hau egitea…!”.
Baina, zirku erromatarrak hauspotuta-edo, AFAko Kultura eta Kirol diputatua pozik azaldu zen urtarrileko prentsaurrekoan; Iruña Veleia entra en una nueva etapa tras la verificación de un circo romano: dagoeneko lan asko egin dela, zorroztasun zientifikoz eta etorkizunerako ikuspegiarekin ari direla. Ondare materialaz ari da batez ere: harresia, zirkua, azoka, galtzada, San Juan monastegiaren hondakinak, bidea, panelak… Aipamentxo bat ere ez LURMENek aurkituriko milaka objektuez — batzuk Bibat Museoan –. Eta hurrengo 10 urteetarako egingo den Plan Zuzendarian ere baztertuta geratuko dira. Hau ez da zorroztasun zientifikoa!
Batak eta besteak ezaugarri eta ondorio desberdinak dituzte, jakina: eskuzko indusketak denbora asko behar du, baina gauzarik txikienak ere jasotzeko aukera ematen du. Hondeamakina erabilita, berriz, denbora laburrean azalera handia induskatu daiteke; indusketa, bai, baina indusketa arkeologikoa dela esan al daiteke?
Gaiari amaiera emateko, urtarrilaren 29ko hitzaldia: Luis Silgo eta Josetxo Mendiaren hitzaldia suntsiketez Gasteizen (2026-01-29), non hainbat gai azpimarratzen dituen Luis Silgok: Iruña-Veleiari buruzko historiaren laburpen mingotsa, gaur egungo indusketei buruzko iritzi guztiz negatiboa… Berriki, Joseba Lizeaga-Rikak Oxfordeko Unibertsitateko Archaeometry aldizkari zientifikoan argitaratu duen artikulua ere aipatzen du: A Critique of the Institute of Cultural Heritage of Spain’s Indicators of Falsehood in Incisions on Ostraca From the Iruña-Veleia Archaeological Site, Spain, Iruña-Veleiako 36 grafito faltsuak direla eta bat benetakoa dela dioen IPCEko Navarroren txostenen gabeziez eta haiek zuzentzeko proposamenez.
Gauza bat daukat garbi: Iruña-Veleiak tratu hobea merezi du, ez dakit nora begira dauden agintariak.
Iruña-Veleia aferarekin herri modura erretratatzen ari gara. Sinestezina da alderdi abertzaleek euskaldunon ondare arkeologikoa nola suntsitzen duten ikustea, Francok eta UPNk egiten zuten modu berdinean. Are gehiago, lotsagarria da UPVk nolako “zilegitasun akademikoa” ematen dion horrelako bidegabekeriari. Penagarria benetan!
Agintariak nora begira dauden jakina da, eta noren aginduetara ere. Kontua da gu nora begira gauden 25 urte igoara eta herritik alderdi politiko abertzale bakar bat ere sortu gabe, zirenak aspaldu ustelduak izanik. Ondorioak besterik ez dira bizi ditugunak.