Artikulu honen izenburua kontuan izanda, diru digitala alegia, zaila da egungo ekonomiaren finantzarizazio-maila ulertzea diruaren digitalizazioa kontuan hartu gabe.
Globalizazio ekonomikoa eta diruak sare digitalen bidez ia marruskadurarik gabe mugitzeko duen gaitasuna elkarren eskutik joan dira. Dirua mugitzea zenbat eta errazagoa izan, orduan eta errazagoa da jarduera ekonomikoa mundu mailan antolatzea.
Ez dugu ahaztu behar dirua ez dela berez aberastasuna. Aberastasuna da gizarte bat sortzeko gai den ondasun, zerbitzu, ezagutza, energia eta baliabideen multzoa. Nolabait adierazteko, aberastasun horren zati bat eskuratzeko lortzen den eskubidea litzateke dirua.
Eta eginkizun hori funtsezkoa da, diruak ez baititu soilik trukeak errazten: jarduera ekonomikoa ere koordinatzen du. Dirua non dabilen, han pilatzen dira baliabideak, inbertsioak eta ahaleginak. Koordinazio-gaitasun hori berriro agertuko da geroago teknologia kriptoen atalean.
Diru digitalari buruz hitz egiten dugunean, hiru kategoria nagusi bereiz ditzakegu:
1. Kontu korronteetako saldo digitalak
Gure banku-kontu tradizionaletan agertzen den dirua da. Diru mota erabiliena da. Teknikoki banku-depositoak dira eta ez legezko dirua, baina eurotan izendatuta daude eta zergak ordaintzeko onartzen dira.
2. Diru elektronikoa
Legezko diruan babestutako diruaren adierazpen digitala da. Normalean diru elektronikoko kontuetan gordetzen da, eta kontu horiek ez dira banku-kontu arruntak. Txanpondegi-txarteletan, garraio-txarteletan eta antzeko sistemetan erabiltzen den diru mota da.
3. Kripto-dirua
Oro har, protokolo kriptografikoak erabiltzen dituzten diru-sistemak dira, dirua jaulkitzeko eta transakzioak balioztatzeko, banku-azpiegitura tradizionalera jo beharrik gabe.
- 3.1 Kriptotxanponak
Modu pribatuan jaulkitako monetak dira, banku-erregulazio zuzenik gabe. Haien balioa eskaintzaren eta eskariaren araberakoa izan ohi da, eta horregatik askotan espekulazio-prozesu handien menpe egoten dira.
Erreferentzia nagusia Bitcoin da. Herrialde gehienetan ez da legezko dirutzat hartzen, baina estatu batzuek haren erabilera baimendu dute esparru publiko jakin batzuetan.
- 3.2 Stablecoinak edo moneta egonkorrak
Dolarrarekin edo euroarekin lotutako balio egonkorra mantentzeko diseinatutako kriptomonetak dira.
Ez dira legezko dirua eta ez dute zergak ordaintzeko balio, baina kripto-ekosistemaren barruan jarduteko aukera ematen dute, beste kriptomoneta askoren prezio-aldakortasun handia saihestuz.
- 3.3 Banku Zentralen Moneta Digitalak (CBDC)
Banku zentralek zuzenean jaulkitako diruaren bertsio digitalak dira. Diru fisikoaren baliokide elektroniko gisa pentsatuta daude, eta moneta-agintaritzaren babesa dutenez, zergak ordaintzeko erabil litezke.
Gaur egun herrialde askotan proiektu pilotuak daude martxan, baina oraindik ez dago erabilera orokorturik.
Neurri batean, banku zentralean zuzenean kontu bat edukitzearen parekoa izango litzateke. Gaur egun aukera hori finantza-erakundeen esku dago ia erabat.
KRIPTOTXANPONEN OINARRIZKO EZAUGARRIAK
Orain arte kriptotxanponei buruz hitz egin dugu batez ere diru digital mota berri gisa. Hala ere, haien benetako potentziala ulertzeko —bertan nagusi den finantza-espekulaziotik haratago—, komeni da beste diru-sistema digitaletatik bereizten dituzten ezaugarrietan arreta jartzea.
Kriptotxanponen berritasuna da transakzioak antolatzen eta koordinatzen dituztela aginte zentral baten kontroletik kanpo
Kriptomoneten berritasun nagusia ez da txanpon edo moneta digitalak existitzea. Hori lehendik ere gertatzen zen banku-kontuekin edo diru elektronikoarekin. Berritasuna transakzioak antolatzeko eta koordinatzeko moduan dago, aginte zentral baten menpe egon gabe.
Haien ezaugarri garrantzitsuenetako bat kode irekia da. Printzipio horretatik dator kultura kriptoan oso errotuta dagoen ideia bat: «Ez fidatu, egiaztatu» (Don’t trust, verify). Ez da beharrezkoa erakunde batean konfiantza jartzea, ezagutza egokiak dituen edozein pertsonak sistema gobernatzen duen kodea aztertu eta auditatu baitezake.
Software librearen edo parekoen arteko berrikuspen zientifikoaren antzeko logika da: gardentasunak, akatsak, gehiegikeriak edo manipulazioak errazago detektatzea ahalbidetzen du. Horrek kontraste nabarmena du ohiko finantza-sistemarekin; izan ere, dirua sortzeko eta kudeatzeko erabiltzen diren oinarrizko mekanismoetako asko zailak dira ulertzen, baita erabiltzaile gehienentzat ere.
Beste ezaugarri nagusi bat aldagaitza izatea da. Transakzio bat blockchain edo bloke-katean erregistratzen denean, oso zaila bihurtzen da hura aldatzea edo ezabatzea. Horri esker, erregistro iraunkor eta egiaztagarriak eraiki daitezke, haiek zaintzen dituen erakunde batez fidatu beharrik gabe.
Kriptotxanponek, nolabait, eskudiruak dituen ezaugarri batzuk berreskuratzen dituzte, baina ingurune global eta digital batera egokituta
Horri gehitzen zaio bere izaera peer-to-peer edo berdinen artekoa. Transakzioak zuzenean egin daitezke parte-hartzaileen artean, eragiketak baimendu, atzeratu edo blokeatuko dituzten bitartekarien beharrik gabe. Nolabait, eskudiruak dituen ezaugarri batzuk berreskuratzen dituzte, baina ingurune global eta digital batera egokituta.
Ezaugarri hori gero eta garrantzi handiagoa hartzen ari den ideia batekin lotuta dago: inork itxi edo bereganatu ezin dituen azpiegiturak sortzea. Batzuek unenclosable carriers deitzen diete eta botere politikoa edo ekonomikoa nork duen kontuan hartu gabe irekita mantentzeko diseinatutako azpiegiturak dira.
Internet, neurri handi batean, izpiritu horrekin sortu zen
Internet, neurri handi batean, izpiritu horrekin sortu zen. Hala ere, denborarekin, jarduera digitalaren zati handi bat bertarako sarbidea kontrolatzen duten plataforma pribatuetan kontzentratu da. Blockchain sareek azpiegitura komun horren zati bat berreskuratu nahi dute, oinarrizko funtzio batzuek erakunde jakin baten menpe egon gabe existitzen jarrai dezaten ahalbidetuz.
Hori guztia zuzenean lotzen da erabiltzaileen burujabetzaren gaiarekin. Komunitate batek bere energia-sarea edo telekomunikazio-sarea kudeatzeko asmoa izan dezakeen bezala, finantza-azpiegitura propioak ere izan ditzake, haien gaineko kontrol handiagoa lortzeko.
Beste alderdi garrantzitsu bat pribatutasuna da. Gure jarduera digitalaren zati handi bat erregistratu, aztertu eta monetizatzen den garai honetan, teknologia kriptografiko batzuek eragiketa jakin batzuk egiteko partekatu behar den informazio pertsonalaren kopurua murriztea ahalbidetzen dute.
Helburua ez da dena ezkutatzea, baizik eta pertsonei erabakitzeko gaitasun handiagoa ematea: zer informazio eman nahi duten, nori eta zein baldintzatan. Horren adibide dira zero ezagutza frogak (zero-knowledge proofs), baieztapen bat egiazkoa dela frogatzeko aukera ematen dutenak, haren atzean dagoen informazioa azaldu beharrik gabe.
Finantza-zentsura ez da hipotesi teoriko bat, hainbat aldiz gertatutako egoera baizik. 2010ean, adibidez, WikiLeaks-erako dohaintza-kanalak blokeatu zituzten
Printzipio horiek guztiak abstraktuak iruditu dakizkiguke, baina ondorio oso zehatzak dituzte. Finantza-zentsura eta ordainketa-kanal jakin batzuei ezarritako mugak ez dira hipotesi teorikoak, hainbat aldiz gertatutako egoerak baizik.
2010ean, adibidez, Visa, MasterCard eta PayPal enpresek modu koordinatuan blokeatu zituzten WikiLeaks-erako dohaintza-kanalak, hark hainbat dokumentu konfidentzial argitaratu ondoren. Gerora, PayPal-ek Sci-Hub plataformaren finantzaketa-bideak ere eten zituen; plataforma horren helburua argitalpen zientifikoetarako sarbide irekia erraztea da.
Urte batzuk geroago, GoFundMe plataformak bertan behera utzi zituen Kanadako Freedom Convoy mugimenduarekin lotutako diru-bilketa kanpainak. Bestalde, Gazakoa bezalako testuinguruetan, ohiko banku-sistemaren murrizketek eragin dute kriptomonetak bihurtzea zenbait unetan kanpotik laguntza ekonomikoa jasotzeko eskuragarri dagoen bide bakanetako bat.
Nork du zein transakzio egin daitezkeen eta zein ez erabakitzeko ahalmena? Hor dago blockchain teknologien alderdirik interesgarrienetako bat
Kasu horiei buruz bakoitzak izan dezakeen iritziaz harago, guztiek galdera bera planteatzen dute: nork du zein transakzio egin daitezkeen eta zein ez erabakitzeko ahalmena?
Hain zuzen ere, hor dago blockchain teknologien alderdirik interesgarrienetako bat. Ez hainbeste finantza-espekulaziorako forma berriak sortzeko gaitasunean, baizik eta balioa koordinatu eta transferitzeko azpiegitura irekiagoak, zentsurarekiko erresistenteagoak eta erabiltzaileen kontrol handiagoaren pean egongo direnak eraikitzeko aukeran.
