1963an, Mixel Labegeriek «Gu gira Euskadiko gaztedi berria» kanta kaleratu zuen urtean, hamazapi urte bet nituen. Garaitsu hartan «fitxatu» ninduen Ramon Saizarbitoriak Zeruko Argian idazten hasteko. Zeruko Argia kaputxinoen aldizkari bat zen, gerraurrean Argia izenarekin euskaltzaletasunaren erreferentzia nagusia izan zen aldizkariaren izpiritua jaso nahi zuena. 1963 urte inguruan egunkari tankera hartu zuen Zeruko Argia astekariak, eta bertan «Erriak eta gizonak» eta «Gazte naiz» izenburuko orrialdeak sortu ziren. «Erriak eta gizonak» Rikardo Arregik kudeatzen zuen, eta «Gazte naiz» Ramonek. Hiru artikulu gogoratzen ditut batez ere garai hartan orri horietan argitaraturikoak: «Ezkerra ez da inoiz hilko» Mikel Lasak Erriak eta gizonaken emana; Ramonen «Ez naiz jatorra» eta Xabier Leteren «Betiko zezenak toreatzen», Gazte naizen argitaratuak.
Jakin aldizkaria, frantziskotargaiek Arantzazun argitaratzen zutena, 1956an sortu zen. Handik urte batzuetara, «Euskal-gaztedia kultura bideetan» esaldia hartu zuen Jakinek lelo gisa. Aldizkari horretan publikatu ziren, 1965ean, «Baionako Euskal Idazkaritza» delakoaren biltzarrak euskararen batasunari buruz hartu zituen erabakiak. Baionako Biltzar horren arima Jose Luis Alvarez Enparantza, Txillardegi, izan zen. Azpimarratu nahi dut Txillardegiri zor diogula, azken batean, egungo euskara estandar batuaren miraria: Txillardegiren eraginik gabe ez zen Baionako Biltzarra sortuko eta biltzar horrek ez zuen euskara baturako proposamenik egingo. Eta oinarri hori gabe, Euskaltzaindiak ez zuen, Koldo Mitxelenaren zuzendaritza erabakigarriaren pean, Euskara Batua taxutuko. Merezi du Baionako Biltzar horren erabakiez zerbait esatea. Oraingo gazteetako bat baino gehiago harrituko da, agian, idazkerari buruzko lehen erabakia bera irakurtzean: «X: goxo, xamur, xede, xekatu eta abar onartzen dira; sh, ch, ss, s eta abar eta abar baztertzen dira». Harridurak harridura, erabakia beharrezkoa zen garai hartan. Nahiz eta Hegoaldean, Sabino Aranaren erreformari esker, x ia erabat jeneraldua zen, Iparraldean ch zen forma zabalduena, eta orobat tch Hegoaldeko tx-ren ordez. Ildo beretik, j grafia ere ez zegoen erabat zabaldua, ezta Hegoaldean ere, eta y zuen aurkari handiena: Jakin aldizkaria bera Yakin izan zen Iehen urteetan. Orobat esan daiteke Baionako Biltzarrak proposatu zituen in, il grafiez, ordu arte gehienbat ñ, iñ, ll, ill erabiltzen baitziren bustiduretarako. Horrelakoak, dena dela, ez ziren icebergaren punta baino. Euskal idazkeraren alderdi guztiak zeuden garai hartan halako kaos baten mendean. Ez da hau momentua kaos horri buruz jarduteko, baina argigarria da ikustea euskara batuaren lehen proposamen horiek aurkeztu ziren jakinen ale bereko bi artikuluk izenburu hauek zituztela: «Amaia… nobela ixtorikoa?» eta «Utilitarismua’». Lehen artikuluaren egileak ‘novela’ jarri balu ere ez zen inor harrituko. Beste artikulu baten izenburuan ‘persona’ irakurtzen dugu, etab., etab.
Mitxelenak bazekien hizkuntza txiki eta gutxitu bat batzea oso gutxitan lortzen den kontua dela, saio gehienek huts egiten dutela (…). Baina bazekien orobat orduko gazteek ikusten genuela, berak bezala, hura zela euskarak ez desagertzeko zuen azken aukera, azken trenaren azken bagoia zela hura
Ortografiatik morfologiaren alorrera pasatuz, Baionako Biltzarrean proposatzen da euskara batuan erabiltzen dugun deklinabide osoa, ñabarduraren bat gorabehera. Beste horrenbeste esan daiteke aditz laguntzailearen morfologiari buruz: gera, zera eta beste salbuespenen bat alde batera utziz gero, gaur egun erabiltzen dugun aditz Iaguntzailearen hezurdura Baionako Biltzarraren erabakietan dago.
Dena dela, euskara estandar baturako h letra proposatzea izan zen Baionako Biltzarraren erabaki iraultzaiIeena. Ausartuko nintzateke esatera h-a euskara batuan onartzeak salbatu zuela euskara batua. Koldo Mitxelena bezalako pertsonek bazekiten bide «egokiak» eta «zentzuzkoak» erabiliz ez zela euskararen batasuna aurrera aterako. Mitxelena bezalakoek bazekiten, orobat, ez zela Baionako Biltzarrarena hizkuntza batzeko egiten zen lehen ahalegina.
Kontuan zuten Azkuek gerraurrean ondu zuen «gipuzkera osotuaren» patua: proposamen «neurritsu» hura denek txalotu zuten; txalotu bai, baina inor gutxik jarraitu zuen hasiera batean, eta ezta inork ere azken batean. H-ak, aldiz, bandera bat eskaini zion garai hartan hezurmamitzen ari zen «Euskadiko gaztedi berria»ri. H-a izan zen batasun proposamen haren ikurra, h-a izan zen euskaltzaletasunean urte haietan militatzen hasi ginen gazte itxuraz erradikalek behar genuen identiflkazio marka, gerraurreko belaunalditik bereizten gintuen estandarte itxuraz erradikala. H-ak batu gintuen, h-ak jarri gintuen abian. Mitxelenak indar berri bat ikusi zuen gazteria ñabar haren atzean, euskara batzeko behar zen bezainbatekoa gerta zitekeen indar bat. Bazekien hizkuntza txiki eta gutxitu bat batzea oso gutxitan lortzen den kontua dela, saio gehienek huts egiten dutela, iberiar penintsulan bertan galegoaren batasunak –autonomistek, integrazionistek eta lusistek nork bere bideari segika jarraitzen dute– eta asturierarenak praktikan porrot egin dutela, eta orobat beste hainbat hizkuntzenak Penintsulatik kanpo ere, norvegierarenak, adibidez. Baina bazekien orobat orduko gazteek ikusten genuela, berak bezala, hura zela euskarak ez desagertzeko zuen azken aukera, azken trenaren azken bagoia zela hura. Bazekien diktadura gogor baten kontra borrokatzeko behar den militantziak ere zaildu egin gintuela erronka hari aurre egiteko. Gazte ginen gazte eta ez geunden konforme, baina lan militantea diziplinaz egiteko prest geunden euskara aurrera ateratzeko. Egia esan, abian jarria zegoen mugimendu aski ñabar, bai, baina aski indartsu baten bridak hartzea eskaini zitzaion Koldo Mitxelenari. Berak bazekien mugimendu horrek batzuetan uholde tankera har zezakeela eta eskaintzen zitzaizkion bridak ere ez zirela oso sendoak. Baina gudari zahar heriotzara kondenatu hark onartu zuen, hala ere, erronka.
Harri eta Herri izan zen euskara batua eraiki genuen belaunaldiko idazle askok euskaraz irakurri genuen lehen liburua
Ohar bat h-ari buruz. H bandera gisa hartzeak ez du esan nahi garai hartako gazteak ez ginela jabetzen letra horren garrantzia komunikatiboaz. Garai hartako gazteek garbi ikusten genuen, h-a behar-beharrezkoa zela euskal hitzei halako nortasun eta duintasun bat emango bagenien. Duela gutxi artikulu pintoresko bat publikatu da 31 eskutik izeneko blogean, euskara batuan h-a ezartzea huts galanta-edo izan zela iradokitzen duena. Kexaren bat omen dago umeren batek euskara batuan h-aren beharrik ikusten ez duela-eta. Pentsatzen dut ume horrek ez duela ikusiko, orobat, l-aren beharrik bokal artean, «yeista» izango baita egungo ume eta gazte –eta ez hain gazte– euskaldun gehien-gehienak bezala. Horiek horrela, pentsatzen dut ume horrek «maia» eta «maia» idaztea nahiko lukeela oraingo «maila» eta «mahaia»ren ordez. Orobat «etorri naiz» eta «naiz etorri», orain «etorri naiz» eta «nahiz etorri» idazten direnen ordez. Norbaitek azaldu beharko lioke ume horri ortografia, tresna kultural bat dela batez ere, hizkuntza komunikazio premiaren mende tankeratzen dena eta bere legeak dituena, eta, lege horien artean, bat nagusia: hizkuntza baten ortografia finkatua dagoenean aldatzen saiatzeak ez du nahastea baino ekartzen. Beherago arituko naiz puntu honi buruz. Badaezpada ere, argitu nahi dut, guk, euskara batua taxutzean, ez genuela aurreko ortografia aldatu, aurretik ortografiak zeudelako, ez ortografia bat bakarra.
Eta last but not least, Gabriel Arestiren eragina aipatu behar dut puntu honetan. Bere Maldan behera, 1960an, hau da, Euskaltzaindiaren lehen Batzarra baino zortzi urte lehenago publikatu zena hain zuzen, euskara batuan idatzia dagoela esan daiteke, xehetasunen bat gorabehera. «Profeta» lan hori bere liburu ospetsuenarekin, lau urte geroago argitaratu zen Harri eta Herrirekin biribildu zuen. Harri eta Herri izan zen euskara batua eraiki genuen belaunaldiko idazle askok euskaraz irakurri genuen lehen liburua. Gure lehen euskal liburua, h-a normal erabiltzen zen liburu bat izan zen. Liburu hori 1964n argitaratu zen, Baionako Biltzarreko proposamenak baino urtebete lehenago.
Estreinakoz Bitakora kaiera, Erein, 2016
Deskargatu autorearen Bitakora kaiera
liburua PDFa hemen
“Txillardegiri zor diogu, azken batean, egungo
euskara estandar batuaren miraria”
Deabruaren Eskola, 2025
