Ezjakintasuna eta koldarkeria nagusi
National Geographic bidaiei buruzko aldizkari ezagunaren 2024ko ale batean, bi herri izen aipatzen dira beste batzuekin batera: Sort eta Pont de Suert. Lleidako eskualde banatan daude: Pallars Sobirà eta Ribagortza eskualdeetan, hurrenez hurren. Katalan gehienek, lehenengoaren kasuan, herriaren izena zoriaren esangurarekin lotzen dute — katalanez hala delako –, baita bigarren kasuan ere, antzekotasunagatik. Baina usteak erdia ustel. Dokumentu zahar batek (955. urtekoa) Suert izenaren lehenengo aipua erakusten du: Suverte, hau da, Zubiarte. XIII. menderako, hango biztanleek aurreko izaera (euskara) ahaztuta eta kontzientzia erabat galduta berrizendatu zuten aurretiazko Pont jarrita. Beraz, tautoponimo bat da, erredundantzia bat; Vall d’Aran bezalakoa.
Gaurko Euskal Herrian, herri izenekin eta abizenekin antzeko bizipena daukagu, espainierazko grafia eta desitxuraketa alegia, aurreko mendeetatik jaso eta aspertu arte erabilitakoa. Adibidez, euskara EAEko eta Nafarroako hainbat eskualdetan ofiziala izan arren (Ipar Euskal Herrian ez), Echavacoiz, La Roseta, Chavarri edo Echevarri, Aja/Acha, Guruceta — futbol jokalari ezagun batena — eta horren modukoak ikus daitezke. Izatez, Etxabakoitz, Aluzeta, Atxa (haitza), Etxebarri/berri, Gurutzeta izan beharko lirateke. Azkenengo horiek erabat konprenigarriak dira euskararen aldetik.
Katalunian, 1998ko hizkuntz politikaren legeak (1/1998) eta erregistro zibilak euren herritarrei abizenak katalanez jartzeko aukera ematen diete: katalanezko grafiara moldatzea, espainieratik katalanera itzultzea, eta baita beste hinkuntza batetik fonetika katalanera ekartzea ere. Adibidez: Lopezetik Llopisera, Rubiotik Rosera, Boulangerretik (frantsesetik) Formerrera, Haddadetik (arabieratik) Ferrerera eta abar. Hego Katalunian, Valentziako autonomia erkidegoan, ez dute hori baimentzen, hizkuntza bera izanda ere.
Euskal Herrian ez dago hizkuntza politikaren inongo legerik, administrazioak administrazio, baldintza berdinetan abizenak edota lekuen izenak arautzen dituenik. Noranzko horretan dagoen erakunde bakarra Euskaltzaindia da. Soilik irizpide batzuk ematen ditu, gomendio bezala, jatorriz euskaldunak diren deiturekin erregistro zibilean kontuan hartzeko, euskaraz norberak ipintzeko orduan. Jatorriz beste hizkuntza batzuetatik — espainierazkoak eta frantsesezkoak barne — euskarara zelan moldatu ez du aipatzen euskararen erakundeak. Hala ere, sortzez euskaldunak diren pertsonen abizen gehienak daude oraindik euskaldundu barik berez aukera bakun hori onartu zutenetik. Agintarien ageriko utzikeria da hori euskara normaltzearen aldetik — lege lanabesik ez errazteagatik –, baita euskaldun ezagun askoren aldetik ere, euren deiturak espainiar eta frantziar grafiaz atxikitzeagatik: kirolariak, sukaldariak, irakasleak, politikariak… Gainerako jendeari begirako ereduaren gutxieneko koherentziarik ez!
Historian zehar ere gure herrian arnegatu ezagun batzuk izan ditugu beren izenei uko egin dietenak, Espainiaren eta Frantziaren aginduetara ibilitakoak: Ignacio de Loyola, Pierre de Lancre eta Loyola de Palacio ahizpak, esaterako. Ziurrenik, askoz gehiago izan dira.
- Ignacio de Loyola (Azpeitia, 1491-1556), jatorriz, Eneko zen. Nafarroaren bigarren konkistan, Espainiako armadan egonik, bere izena latindartu zuen: Ignatius.
- Pierre de Lancre inkisidorearen (Bordele, 1553-1631) aitite nafarrak Aroztegi zuen abizena eta frantsestu egin zuen Bordelera joateaz batera. Horra hor euskaldunen kontra burutu zituen hilketak eta gorrotoa.
- Loyola de Palacio ahizpen aurreko arbaso batek Jauregi deitura ordezkatu zuen bere itzulpenaz.
Horiek guztiek nahi izan duten erara moldatu dituzte euren jatorrizko izenak. Euskararen aldeko eremura, aldiz, ezin ditugu erdal izenak moldatu edota itzuli gaur egun. Hala ere, beste leku batzuetan, adierazi den bezala, egin dute. Izan ere, guk berariazko legerik ez daukagu.
Gaiarekin loturik, hemen daukazue pasadizo erreal bat:
Guraso batek maisu-maistren laneko helbide elektroniko bat eskatu zuen telefonoz, bere seme-alaben gorabeherez hitz egiteko. Hasiera batean, zerrendan ez zen agertzen ustez idatzita egon ahal zen emaila — bere deituraz osatua –, espainiar grafiaz eta laburduraz irakurri behar zen-eta. Bitxikeriaren aurrean, maistrari iruzkina egin nion, besterik gabe. Hark, segituan, are txundituago utzi zuen, esanez: “nire aitak ziostan: arazorik izan nahi ez baduzu, eta saihesteko, abizena ez aldatu!”.
Euskarak oztopoak sortzen omen ditu: grafia euskalduna erakusteak konfrontazioa agerian uzten du nortasun menderatzaileen aurrean. Beraz, Athleticekoa izatearekin eta abizen euskaldun piloa edukitzearekin, euskaratu barik eta euskara bera jakin barik, edonora joatea dago. Gora folklorea eta mendekotasuna!
Izenak izana ematen dio norberari, hizkuntzaren nortasun bat ezartzen du, multzo berekoek komunitatea osatuz eta kontzientzia irabaziz. Zeren zain daude “gure politikari abertzaleak”, euskalgintzakoak, gainerako euskaltzaleak eta euskaldunak herria herriago egiteko? Edo zorionaren hilerria nahiago al dute?
Horra Donostian lakuntzatik (Terrenos encharcados) eratorria den La Concha, ondoren maskorrera itzulia gainera, auzolotzarik latzena. Ez jakintasunaren, edo jakinnahi ezaren adierazlerik esanguratsuenetakoa.
Diozun antzera gabiltza…Euskeraren garrantziaz ez gara jabe. Eta lehen ere ez ziren jabe, gehienak Toponimia Euskalduna non ez dago?. Ferrolera iristeko ere Xubiatik pasa behar. Izanetaz, Azpeitiarrak Iñigo zuela diote hemen….. Eta argi GURE euskaltzaindiaz…. Agorrilari, Augusto enperadorearen izena eta, “abuztua” ipini!!!….. Abenduan bizi beharko dugu, zerbait edo norbait etorri arte. (Abendua, Adviento, advenimiento …)